Deneme:
Irak Türkmen Edebiyatında “Deneme”
Fatma Kerküklü
Irak’ta Türkmen edebiyatı; 1918 yıllarına kadar Osmanlı sahası içindeydi. Fuzuli gibi divan şairleri aslında hepimizin ortak değeriydi. (1920-1958)yılları arasında Lozan’dan sonra Musul Türkleri, bir anda sınırın diğer tarafında kaldı. Türkçe yasaklandı, okullar kapatıldı. Bu dönemde edebiyat, gizliden gizliye kimliği koruma aracı oldu. Daha çok (Türkü, mâni, hoyrat) ile ayakta kaldı. Modern dönem 1958’de cumhuriyet ilan edilince nefes almaya başladı. 1960’ta Bağdat’ta Kardaşlık dergisi çıkmaya başladı ve işte o zaman modern edebiyat doğdu. Hikâye, roman, deneme, eleştiri, tiyatro gibi edebi türler ilk kez bu dergide okurların dikkatini çekti. 24 Ocak 1970 tarihinde Irak’ta Türkmenlere kültürel hakları tanınmasıyla da “Yurt Gazetesi” “Birlik Sesi” gibi yayınlarda görüldü. Özetle Türkmen edebiyatı, hep iki amaç ile var olmuştur. Birincisi Türkmenlerin yaşadıkları topraklarda milli kimliklerini, kültürlerini, ana dillerini koruma ve direnme amacı. İkincisi ve daha önemlisi var olma mücadelesi. Şiirde hep vatan hasreti, denemede, hep dil ve eğitim davası, hikâyede hep Kerkük’ün sokakları anlatılır. Irak Türkmen edebiyatı 1918 yıllarında ayrı gelişen, baskı yıllarında milli kimliği korumak için bir sığınak görevi gören ve 1960 yılında Kardaşlık dergisi ile modern türlere kavuşan bir edebiyattır.
Deneme Türü:
Deneme, yazarın herhangi bir konu hakkındaki kişisel görüşlerini, kesin bir sonuca varmadan, ispat kaygısı gütmeden, samimi bir dille anlattığı yazı türüdür. Türk edebiyatına Tanzimat’tan sonra Batı etkisiyle girmiştir.
Irak Türkmen edebiyatı ise 1920’li yıllara kadar Osmanlı / ortak Türk edebiyatı içinde yer almış, sonrasında kendi kimliğiyle gelişmeye başlamıştır. Şiir ve halk edebiyatı çok eski olmasına rağmen, deneme ve eleştiri gibi düşünce yazıları daha geç ortaya çıkmıştır. (Kaynak-Kardaşlık Dergisi).[1]
Deneme Türünün Irak Türkmen Edebiyatındaki Doğuşu
Irak Türkmen edebiyatında deneme ve eleştiri türlerinin edebi anlamdaki ilk örnekleri 1960’lı yıllarda yayın hayatına başlayan Kardaşlık Dergisi’nde verilmiştir.
Kardaşlık Dergisi, sadece bir edebiyat dergisi değil, Irak Türklerinin her alandaki sesi olmuştur. Adını bilerek yerli ağızdaki telaffuzla “Kardaşlık” koymuşlardır. Bu dergi özellikle 1958 Cumhuriyet döneminden sonra Yurt Gazetesi ve Birlik Sesi birlikte modern Türkmen edebiyatının merkezi haline gelmiştir. Dergide yayınlanan deneme ve eleştiri yazılarında; edebiyat, toplum, kültür, siyaset, din, dil, milliyet ve tarih gibi konular işlenmiştir. Yazarların amacı sadece edebi ürün vermek değil, halkın yaşam seviyesini yükseltmek ve milli şuuru ayakta tutmak olmuştur.
Deneme Türünün Özellikleri ve İşlediği Konular:
Irak Türkmen edebiyatında deneme türü, Türkiye’deki denemeden biraz farklıdır. Estetik kaygıdan çok, fayda kaygısı taşır.
Toplumcu ve Eğitici: Yazarlar kişisel zevklerini değil, toplumun sorunlarını anlatır.
Milli Şuur: En çok işlenen konular vatan, milliyet, ana dilin korunması, gençliğin eğitimi ve ahlaktır.
Sade Dil: Halkın anlaması için Türkiye Türkçesi’ne yakın, sade bir dil kullanılmıştır.
Türün En Önemli İsmi: Abdulhakim Mustafa Rejioğlu (1910-1975)
Kaynakların çoğu, deneme ve eleştiri türlerinin en değerli örneklerini Abdulhakim Mustafa Rejioğlu’nun verdiği konularda birleşir.
Rejioğlu, 1960’lı yıllarda Irak Türkmen edebiyatının sağlam temeller üzerine oturmaya başladığı dönemde en önemli seslerden biri olmuştur. Yazılarının büyük çoğunluğunu Kardaşlık Dergisi’nde yayınlamıştır.
O sadece bir yazar değil, aynı zamanda büyük bir dava adamıdır. Yazılarında toplumsal faydayı daima kişisel çıkarın önünde tutmuştur. Ömrünü Irak Türklerinin eğitimine ve kalkınmasına adamış, vatan, toplum, ahlak, eğitim, kalkınma ve gençlik kavramlarına sık sık vurgulamıştır. [2] Kardaşlık Dergisi çatısı altında deneme ve eleştiri yazan diğer önemli kalemler şunlardır:
- Ata Terzibaşı: Dil meseleleri, folklor ve Türkmen tarihi üzerine denemeleriyle bilinir. 60’lı yıllarda Kardaşlık sayfalarında Türkçe eğitim meselesini savunmuştur.
- Şakir Sabır Zabit, İhsan Sıddık Vasfi, Rıza Demirci: Derginin en önemli yazar kadrosu içinde yer alırlar. Söylemeye değer ki, Irak Türkmen edebiyatının oluşundan günümüze birçok edebiyatçı özellikle de sosyal konuları kaleme aldıkları yazıların denek olduklarını farkına varılmamıştır. Ancak 2003 sonra Türkmen edebiyatı önce Türk dünyası daha sonra Dünya edebiyatın ayak uydurma gayretine girdikten sonra bu tür edebiyatın “ deneme” gerçek adıyla ürünler vermeye başlamışlarıdır.
- Günümüzde ise, bu geleneği Kerkük Vakfı’nın devam ettirdiği Kardaşlık dergisi ve araştırmacılar sürdürmektedir. Aynı zamanda da YTB’nin desteğiyle Türkmeneli Vakfı tarafından çıkarılan “Kökler” dergisinde de birçok genç isimin kendilerini bu tür edebiyatının gelecek temsilciler olarak adlarını duyurmaya başlamışlardır.
Edebi Altyapıyı Kuran derleyen/ inceleyen diğer önemli isimler:
Ata Terzibaşı: Irak Türkmenlerinin kültür, edebiyat ve halk bilimi alanındaki en sağlam dayanaklarından biridir. Gazete ve dergilerde edebiyat üzerine kaleme aldığı eserleri, deneme türünün gelişimine doğrudan etki etmiştir.
Şemsettin Küzeci Çağdaş Irak Türkmen Edebiyatı üzerine yaptığı kusursuz çalışmaları deneme ve eleştiri alanındaki üretime ufuk kazandırmışlardır.
Irak Türkmen edebiyatında deneme, geç doğmuş ama çok önemli bir görev üstlenmiş bir türdür. Irak Türkmenlerine karşı baskıların yoğun olduğu bir dönemde, Kerkük, Musul ve Tuzhurmatu’daki Türk varlığını korumak için edebiyat bir silah olarak kullanılmıştır. Bu yüzden Irak Türkmen edebiyatında deneme; sadece bir edebiyat türü değil, aynı zamanda bir kimlik koruma mücadelesinin belgesidir. Bugün bu edebi tür sayesinde, o dönemin sosyolojik ve kültürel yapısını, Türkmenlerin ne tür zorluklarla karşılaştığını ve dilini nasıl koruduğunu anlayabiliyoruz.
***
[1] Alwindawi, A. (2023). Irak Türkmen Edebiyatında Deneme Eleştiri Türleri ve Abdulhakim Mustafa Rejioğlu [Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi].
[2] (Alwindawi,A.T.J.&Bayatlı,A. 2020). Irak Türkü Bir Eleştirmen ve Denemeci: Abdulhakim Mustafa Rejioğlu (1910-1975). Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 2(1), 139-154.
