Tarihte Bugün
Irak-İran Savaşının Başlangıcı 22 Eylül 1980
Dr. Şemsettin Küzeci
İran; Irak’ın en öneli komşu ülkesi sayılır. Irak’ın Kuzey ve Kuzey batısından güneyine kadar uzanan bir sınır hattına düşen İran, Irakla tarih boyu inişli çıkışla politika izlemiştir. Bu politikaların sonucu 6 Mart 1975’te Irak ile İran arasında Cezayir’de imzalanan iki ülke arasındaki sınır anlaşmazlığı ve bazı diğer sorunları çözüme bağlayan anlaşma olarak tarihe geçmiştir. Ancak, Nisan 1969 tarihinde ABD’nin desteğine sahip ve askeri gücü yüksek olan İran Şahı(Rıza Pehlevi), önemli bir suyolu olan Şatt-ül Arab’ın Irak’a ait bulunduğu 1937 tarihli Irak-İran Sınır Antlaşması’nı ortadan kaldırmak istedi. Bu amaçla İran gemilerini bir güç gösterisi olarak bölgeye gönderdiğinde, iki ülke kuvvetleri arasında silahlı çatışma çıkmıştır. Dolayısıyla Irak ile İran arasında diplomatik ilişkiler 1970 yılında kesildi. Ancak 1973 yılında Irak ile İran arasında diplomatik ilişkiler yeniden kuruldu. 1975 yılında Cezayir’deki Petrol İhraç Eden Ülkeler toplantısında, Cezayir Devlet Başkanı Bumedyan’ın arabuluculuğu ile iki ülke arasında Cezayir Anlaşması imzalandı. Buna göre, “iki ülke arasındaki sınır Şatt-ül Arab suyolunun en derin noktasından geçecek ve İran, Irak’taki Kürtleri merkezi hükümete karşı desteklemekten vazgeçip onlara yaptığı yardımı kesecekt”i. Ancak 1979’da İran’da Şah’ın devrilip Humeyni’nin ikatidara gelmesi ve akıbetinde İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla iki ülke arasındaki ilişkiler kötüleşti ve 1980 Eylül’ünde İran-Irak savaşı başladı.
Irak-İran Savaşının Başlaması
1980 yılında İran’ın Irak’ın sınır karakollarına bazı saldırıları ve açılan taciz ateşlerine dayanamayan Saddam Hüseyin ve Arap Baas Partisi iktidarı 22 Eylül 1980 saat; 14.30 sularında Irak medyası aracılığıyla önemli bir karara verildi. Saddam Hüseyin kendi sesiyle Irak Radyosunda verdiği canlı demeçte “1975 Cezayir Antlaşmasını” tek taraflı loğu etti. Bu da ne anlama geliyor yani Savaş ilanı anlamına geldi. İşte o tarihten itibaren Savaşın startı resmen verildi. 08.08.1988 tarihine kadar süren bu savaş ve iki ülkeden yaklaşık BİR MİLYON kişinin ölümüne neden oldu. Bugün Irak-İran Savaşının başlamasının 38. Yıldönümüdür. Yaklaşık 40 yıl içerisinde bölgede neler oldubitti kısa bir şekilde hatırlatmak babında olsa bile değerli okurlarımla paylaşmak istiyorum.
Irak-İran Gelişmeleri
Savaşın hararetli günlerinde İran’ın Halepçe İlçesinde konuşlanması ve Kürtlerle işbirliği yapması özellikle de Talabani grubu ile Irak’ı çileden çıkarmıştı. Irak ordusu İranlıların Halepçe’ye konuşlanması gerekçesiyle Irak helikopterleri Halepçe ilçesini kimyasal silahlar taşıyan füzelerle vurarak insanlığa karşı cinayet işledi. Irak; 1990 yılında Kuveyt’i işgal etti. Batılı ülkeleri Irak’a karşı birleşince birinci körfez hareketi başladı. Irak önlem olarak yaklaşık 80 Rus yapımı CİHO Uçaklarını İran’a emanet gönderdi. Bir o kadarını da Azerbaycan’a ve İtalya’ya gönderdi. Korktuğu başına geldi. Hareket başladı ve Irak zorla Kuveyt’ten çıkarıldı. Ne ilginçtir ki, İran’da yetişen Şii misler Irak’ın güneyini işgal etti. Bu direnişe “İntifaza El- Şabaniye” adı verildi. Kuzey de ise Kürt Peşmergeler yine İran, Suriye ve Türkiye’den Zaho, Dohok, Erbil, Kerkük ve Hemrin Dağlarına kadar girebildiler. Irak’ın 18 Vilayetinden 15’şi ele geçirildi. Ancak ABD’nin müttefik güçleri Bağdat’ta kadar gireceklerini açıklamışlardır. Giremediler Kut şehrinde durup daha sonra geri döndüler. Saddam iktidarı ise, Yenilgiyi kabul ederek BM’in tüm kararlarına boyun eğdi. Dolayısıyla da 1991 yılında Irak’a ambargo uygulandı. Neticesinde de Irak’ın Kuzeyinde “Güvenlik Bölgesi” oluşturuldu. Bu bölge sözde 36. Paralel çizgisine dayanarak, Zaho, Erbil ve Süleymaniye’yi kapsadı. Bu bölge Irak’ı uçuşa yasak bölge olarak ilan edildi. Bölgenin idaresi ABD ve BM, İngiltere ve Türkiye’ye verildi. Ama iktidarlığı da başta Talabani’ye daha sonra 31 Ağustos 1996 tarihinde Barzani ile Saddam’ın bir mektuplaşma neticesinde Talabani Erbil’de Süleymaniye’ye sürüldü Barzani ise Erbil’e getirildi. Diğer bir gelişme ise, İran Saddam’ın gitmesi için tüm muhalefet gruplarına aktif olarak destekte bulundu. Tam ABD’nin 2. Körfez Savaşına kadar… Nihayet Saddam ve dikta Baas Partisi iktidarı ve rejimi yok oldu.
