Karabağ ve Telafer:Yeniden Konumlanma ve Değişim Karşısında Hayatta Kalma Destanları
Karabağ bölgesi (Dağlık Karabağ) uluslararası alanda Azerbaycan’ın bir parçası olarak tanınan ancak etnik Ermeni çoğunluğuna sahip stratejik bir dağlık bölgedir. Bu bölge, iki ana aşamada (birincisi 1990’larda, ikincisi 2020’de) Azerbaycan ve Ermenistan arasında büyük silahlı çatışmalara tanık olmuş ve ardından 2023’te ayrılıkçı varlığı tamamen sona erdiren hızlı bir askeri operasyonla sonuçlanan, Kafkasya’daki en karmaşık çatışmalardan biridir .
Azerbaycan’ın Karabağ bölgesi, doğal çevre ve tarımsal potansiyel açısından en zengin ve çeşitli bölgelerden biridir. Çeşitli arazi yapısı ve elverişli iklimi, tarihsel olarak onu meyve bahçeleri ve tarım için önemli bir merkez haline getirmiştir .
Kuruluş ve Tarihsel Derinlik
1- Karabağ Hanlığı: 18. yüzyılın ortalarında (özellikle 1747 yılında, Nadir Şah Afşar’ın ölümünden sonra), kurucusu Panah Ali Han tarafından bölgede nispeten bağımsız bir Türk İslam devleti olarak Karabağ Hanlığı kurulmuştur .
2- Şuşa’nın İnşası: Bölgenin stratejik önemi nedeniyle, Panah Ali Han
1756 – 1757 yıllarında Hanlığın başkenti olarak hizmet verecek Şuşa kalesinin ve şehrinin inşasını emretti. Şuşa hızla bölgenin en önemli idari, ekonomik ve kültürel merkezi haline geldi .
Edebi ve Kültürel Önemi
Karabağ’daki tarihi Şuşa şehri, Azerbaycan entelektüel, edebi ve sanatsal efsanelerinin birçoğunu yetiştirmiş olması nedeniyle “Azerbaycan Kültürü ve Edebiyatı Konsolosluğu” veya “Azerbaycan Müziğinin Beşiği” olarak anılır. Bunların en önemlileri şunlardır :-
A- Uzeyir Hajibayov : Modern Azerbaycan operası ve senfonik müziğinin babası ve İslam dünyasındaki ilk operanın bestecisi .
B- Khurshidbanu Natvan : Karabağ Hanlığı’nın son hükümdarının kızı, önde gelen Azerbaycanlı şair ve yazar, klasik kadın şiirine silinmez bir iz bırakmıştır . C- Bülbül (Murtaza Mammadov : opera şarkıcılığının ve geleneksel halk müziğinin ) (Karabağ Muğamı) bir simgesi .
D- Mirza Şafi Vajiz Natvan ve Şuşa şehrinde ünlü edebiyat salonları kuran, Kafkasya’nın dört bir yanından şairleri ve entelektüelleri bir araya getiren diğer şairler .
Mimari ve Sanatsal Karakter
Karabağ surlarla çevrili taş kaleleri antik tarihi camileri (Şuşa’daki Gohar Ağa Camii gibi) ve Azerbaycanlı zanaatkarların yüzyıllar boyunca heykel sanatındaki ve renkleri ve köklü miras sembolleriyle ünlü Karabağ halılarının üretimindeki becerilerini yansıtan süslü geleneksel evleri harmanlayan eşsiz bir mimari stile sahiptir .
Konum ve Coğrafi Sınırlar
Dağlık Karabağ bölgesi, Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içinde, özellikle güneybatı kesiminde yer alan bir iç bölgedir. Coğrafi ve içsel olarak, Gence, Şuşa, Askeran ve Hadrut gibi diğer Azerbaycan illeri ve bölgeleriyle çevrilidir .
Bölgesel olarak Ermenistan bölgenin hemen batısında yer almaktadır. Azerbaycan tam kontrolü yeniden ele geçirmeden önce , bölge uzun yıllar boyunca fiilen hem coğrafi hem de siber olarak Ermenistan’a bağlıydı .
Dağlık Karabağ’ı Ermenistan ve Azerbaycan dışında herhangi bir ülkeden ayıran doğrudan uluslararası sınır yoktur. Bununla birlikte, Kafkas bölgesindeki ve güney Azerbaycan’daki en büyük komşu ülke İran’dır (güneyde ) .
Azerbaycan’daki Karabağ’ı Irak’taki Telafer ile karşılaştırmaya yönelik araştırma perspektifi, birçok bilim insanının dikkatini çeken stratejik ve jeopolitik bir derinliği ortaya koymaktadır. Tarih boyunca bu iki şehir, özellikle komşu emperyal güçlerin her zaman olumlu veya olumsuz olarak boşluğu doldurmaya çalıştığı bölgesel yayılmacı projeler karşısında Türk /Türkmen varlığı için ileri savunma hatları ve hayati öneme sahip kaleler olmuştur.
Birincisi:Ortak Stratejik Boyutlar (Kan ve Kader Coğrafyası ) .
Irak’ın kuzeybatısında (Musul’un batısında) bulunan Telafer ve Kafkasya bölgesinde (Azerbaycan sınırları içinde) bulunan Karabağ, hayati öneme sahip uluslararası kavşaklarda yer alarak onları zorlu güvenlik geçitleri haline getirmektedir .
– Telafer : Irak’taki Türkmenlerin stratejik kanadını ve ileri kalkanını temsil eder. Musul ile Suriye ve Türkiye sınırları arasında yer alır. Uzun zamandır komşu bölgesel emeller ile Haybeli Hilali ve Cezire bölgesinin etki alanı arasında bir bağlantı noktası ve bir ayrım çizgisi olmuştur .
– Karabağ : Azerbaycan’ın coğrafi ve tarihi kalbini ve Güney Kafkasya’daki yayılmacı projeler için büyük bir engeli temsil eder .
İkinci :- Çatışmanın Kökleri ve Etki Kurma Girişimleri
Her iki bölgede de Türkmen kimliği (ister ağırlıklı olarak Azerbaycan-Türk nüfuslu Karabağ bölgesinde, ister Irak’ın Telafer Türkmen şehrinde olsun) demografik yapısını değiştirmeye ve tarihsel karakterini silmeye yönelik sistematik girişimlere maruz kalmıştır . Bu girişimler “Türklerin yerini almak” isteyen diğer bölgesel güçlerin siyasi değişimlerden faydalanmasını amaçlamıştır
– Karabağ’da: On yıllardır, bölgesel ve uluslararası destekle Ermeni güçleri, işgallerini pekiştirmeye ve bölgeyi Azerbaycan’dan ayırmaya çalışarak, Türk-Azerbaycan kültürel ve tarihi mirasını silmeye ve Kafkasya’daki Türk egemenliğini tamamen ortadan kaldırmaya çalışmıştır
– Telafer’da: Tarih boyunca ve özellikle son dönemdeki kritik anlarda ve terörist ve aşırılıkçı örgütlerin (örneğin 2014’teki IŞİD) saldırıları ile demografik ve siyasi değişim projelerinin baskıları altında, Türkmenler şehri zayıflatmaya ve otantik Türkmen nüfusundan arındırmaya yönelik tekrarlanan girişimlerle karşı karşıya kalmıştır. Amaç , Türkmenlerin Türkiye ile Irak’ın kalbi arasında sevgi barış ve istikrar köprüsü olarak ulusal ve tarihi varlığını baltalayarak, burayı alternatif bir etki koridoru veya üssüne dönüştürmektir.
Karabağ ve Telafer’ın meyve bahçeleri ve ormanlarındaki başlıca benzerlikler
1- Bitki örtüsü ve eski meyve bahçeleri
– Karabağ : Tarihsel olarak “Kara Bahçe” (Türkçe ve Azerice’de “Karabağ” kelimesi siyah veya yoğun bahçe anlamına gelir) olarak bilinen bölgenin ormanları ve meyve bahçeleri, en kaliteli bahçe meyvelerini üretmesiyle ünlüdür. Karabağ’da ve genel olarak Azerbaycan’da ünlü “Şeli” ve “Gulovşa” çeşitleri gibi nar yetiştiriciliğinin yanı sıra incir ve diğer meyve ağaçlarının da anavatanıdır .
– Telafer : Bölgenin yeşil akciğerini temsil eden, özellikle güney ve dış bölgelerindeki yemyeşil, geniş meyve bahçeleriyle ünlüdür. İncir, nar ve zeytin ağaçları bu bahçelerin temelini oluşturur .
2-İklim ve çevre özellikleri (yarı kurak ila ılıman ortam
Her iki bölge de doğal su kaynaklarına bağımlılıkları bakımından benzerdir. (Nehirler, dereler ve mevsimsel yağmur suları) meyve bahçelerini besler. Telefer’ın dalgalı arazisi, Karabağ’ın dağlık topoğrafyası ve birbirine bağlı nehirler, nar ve incir gibi sıcaklık değişimlerine dayanıklı ağaçların yetişmesi için ideal tarım ortamları ve vadi içleri yaratmıştır .
Bundan şu sonuca varıyoruz :-
Buradan, Azerbaycan Karabağ’ı ve Irak Telafer’ının, kimliklerini savunan efsanevi direniş destanlarında coğrafya ve tarihin kesişme noktasında buluştuğu sonucuna varıyoruz. Türkmen varlığı, demografik değişimlerin ve kadim miraslarını kökünden sökmeyi amaçlayan bölgesel planların rüzgarlarına karşı dimdik durmaktadır. İki şehir de, yenilgiye uğratılamaz, gelişmiş kaleler ve stratejik geçitler temsil etmektedir.Sakinleri ve savunucuları, İkinci Karabağ Savaşı ve Telafer’ın destansı kurtuluşu gibi en şiddetli saldırılara, savaşlara, terörizm ve işgal eylemlerine, topraklarını ve kutsal yerlerini savunmak için muazzam fedakarlıklar ve saf kan dökerek göğüs germişlerdir.
Bu vesileyle, ikinci şehrim Karabağ’a sevgi ve gururla bu şiiri yazdım ….
KARA BAĞ
Okurdum yazardım göz yaşım aktı
Çok şehit veripti zaman kara bağ
Şehitler veripti ayağa kalktı
İçerim yanıptı aman kara bağ
Zalimler Türkleri görürler düşman
Ettikleri işe oldular pişman
Ölen öldü kalan hali perişan
Yeniden olurdu seyran kara bağ
Öldürdüler cümle avret çocuk pir
Şehitler kanında suladılar yer
Ne zulüm ne cefa oluptu hali sen gör
Çok yorğundu başı duman kara bağ
Bülbül gibi gezdim çölü dağları
Yada düştü Karabağ’ın bağları
Yüksek kalır bayrak yüksek çağları
Sen benim kardeşim inan Karabağ
Bugün zafer buldu canım Karabağ
Türk hasreti yüreğimde büyük dağ
Milletimiz nerede olsa yüzü ak
Telâfer kim hasret gören Karabağ
BABAOĞLU duydu hasret çekerdi
Yazdığı bu sözler çiger sökerdi
Ağlayıp gözünden yaşlar tökerdi
Hak yolda vermişti kurban kara bağ
Casim Babaoğlu
Irak – Telafer
