“Kerkük’te Peşmerge ve Türkmen Kimliği” Kitabının yazarı
Mustafa Kürşat Şimşek ile görüştük.
Dr. Şemsettin Küzeci
Araştırmacı, yazar Mustafa Kürşat Şimşek’in “Kerkük’te Peşmerge ve Türkmen Kimliği” başlıklı kitabı Himalaya yayınevi tarafından 1. Baskısı Ekim 2026 tarihinde İstanbul’da basıldı. Varlık, güvenlik ve siyaset üzerine 2003–2017 yılları arasında bir yapılan bir inceleme çalışmasıdır.148 sayfa olmasına rağmen Kerkük ve Türkmenler ile ilgili tarihi bir zaman dilimini içermektedir. 1534 ile 1918 yılları arasında Osmanlı’nın Musul vilayetine bağlı bir sancak olan Kerkük, Osmanlı sonrası İngilizler tarafından işgal edilmiş ve her türlü asimilasyon politikasına tabi tutulmuştur. Şehrin demografik yapısı ile Türkmen varlığına yönelik İngiliz yaptırımlar bölgede Türkmen kimliğine yönelik onlarca katliama, sindirme, soykırım niteliğinde yok etme politikası uygulanmıştır. 1924, 1946 ve 1959 yıllarında Kerkük’te gerçekleşen Türkmenlere yönelik katliamlar, şehrin kimliğini ve Türkmen varlığını silmeye yönelik planlı girişimlerden ibarettir.
M.Kürşat Şimşek kardeşimiz Kerkük’te vuku bulan bu hadiseleri, özellikle de Kürt Peşmergelerinin Türkmenler ve Kerkük üzerindeki emellerini kaleme almış, araştırmış, incelemiş ve akademik olarak İngilizce bir titiz çalışma sonu Tezini Türkçe olarak kitaplaştırmıştır.
Araştırmacı-yazar M.K. Şimşek: “IŞİD tehdidinin yarattığı güvenlik boşluğu, Kuzey Irak yönetiminin Kerkük üzerindeki hâkimiyetini genişletmek için siyasi bir fırsata dönüştürüldü. Bu süreçte en fazla göz ardı edilen topluluklardan biri, şehrin temel unsurlarından olan Türkmenlerdi”. 2003–2017 yılları arasında Peşmerge güçlerinin Kerkük’teki varlığını inceleyen eser, özellikle 2014 yılında IŞİD’in ortaya çıkardığı güvenlik krizinin ardından değişen siyasi ve askerî dengelerin Türkmen toplumu üzerindeki etkilerine odaklanıyor. Kerkük’ün yalnızca doğal kaynaklar ve siyasi hâkimiyet mücadelesi üzerinden değerlendirilemeyeceğine dikkat çeken Şimşek, Türkmenlerin şehrin tarihsel ve kültürel kimliğinin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurguluyor.
Kerkük Gazetesi olarak kendisi ile Ankara’da buluştuk Kitap ile bağlı sorumlarımızı aşağıdaki şekilde cevapladı:
Kerkük Gazetesi: Öncelikle yeni kitabınız hayırlı olsun. “Kerkük’te Peşmerge ve Türkmen Kimliği” adlı eseriniz nasıl ortaya çıktı? Sizi bu konuyu araştırmaya yönelten neydi?
M. Kürşat Şimşek: Teşekkür ederim. Bu eser, tez danışmanım Prof. Dr. Şakir Dinçşahin’in danışmanlığında, Yeditepe Üniversitesi İngilizce Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler yüksek lisans programında yürüttüğüm tez araştırmamdan hareketle ortaya çıktı. Kerkük, benim için yalnızca Ortadoğu’nun siyasi ve askerî mücadelelerine sahne olmuş bir şehir değildir. Kerkük, Türk tarihinin, kültürünün ve kimliğinin yüzyıllardır yaşatıldığı kadim bir coğrafyadır. Türkmenler, Kerkük’ün otokton, yani yerli ve tarihsel bakımdan köklü topluluklarından biridir. Şehrin sokaklarında, mahallelerinde, mimarisinde, edebiyatında, türkülerinde ve toplumsal hafızasında Türkmen varlığının derin izleri bulunmaktadır. Ancak Kerkük üzerine yapılan uluslararası değerlendirmelerde çoğu zaman petrol kaynakları, Kürt siyasi hareketinin talepleri ve Bağdat-Erbil ilişkileri ön plana çıkarken Türkmenlerin tarihsel varlığı ve yaşadıkları sorunlar yeterince görünür olamamaktadır. Beni bu çalışmaya yönelten temel düşünce de buydu.
Kerkük’ün kaderi tartışılırken, bu şehrin asli unsurlarından olan Türkmenlerin sesinin geri planda kalmasını doğru bulmuyorum. Bu nedenle Peşmerge güçlerinin Kerkük’teki varlığını, Türkmenlerin karşı karşıya kaldıkları siyasi, toplumsal ve kimlik temelli güvenlik meseleleri üzerinden incelemeyi amaçladım.
Kerkük Gazetesi: Kitabınızda özellikle 2003–2017 yıllarını ele alıyorsunuz. Bu dönem Türkmenler açısından neden bu kadar önemli?
M. Kürşat Şimşek:2003 yılında Saddam Hüseyin yönetiminin sona ermesiyle Irak’ta yeni bir siyasi dönem başladı. Ancak bu değişim, Türkmenlerin tarihsel sorunlarının kendiliğinden çözüldüğü anlamına gelmedi. Aksine, Kerkük üzerindeki siyasi hâkimiyet mücadelesi yeni bir boyut kazandı. Kürt siyasi aktörlerinin şehrin statüsüne yönelik talepleri, demografik yapı tartışmaları ve kamu yönetimi üzerindeki nüfuz mücadeleleri Türkmenler açısından ciddi kaygılar doğurdu. Asıl kırılma ise Haziran 2014’te yaşandı.
IŞİD’in Musul’u ele geçirmesi ve Irak ordusunun Kerkük çevresindeki mevzilerinden çekilmesi, bölgede büyük bir güvenlik boşluğu oluşturdu. Peşmerge güçleri bu süreçte Kerkük’te geniş bir fiilî kontrol alanı kurdu. Benim değerlendirmeme göre, burada üzerinde durulması gereken önemli bir husus bulunmaktadır: Kerkük’ü uzun yıllardır kendi siyasi ve idari sınırlarına dâhil etmeyi hedefleyen Kuzey Irak’taki Kürdistan Bölgesel Yönetimi, IŞİD tehdidinin ortaya çıkardığı olağanüstü şartları bu hedefini ilerletmek için bir fırsat olarak değerlendirdi. IŞİD tehdidinin gerçekliği tartışmasızdır. Ancak terörle mücadele gerekçesiyle kurulan askerî kontrolün zaman içerisinde siyasi ve idari hâkimiyet iddialarıyla birleşmesi, meselenin yalnızca güvenlik boyutuyla açıklanamayacağını göstermektedir. Nitekim 2017 yılında Kerkük’ün bağımsızlık referandumuna dâhil edilmesi, Türkmenlerin duyduğu kaygıların nedenlerini daha açık biçimde ortaya koymuştur.
Kerkük Gazetesi: Yani IŞİD’le mücadelenin Kerkük üzerinde siyasi hâkimiyet kurmak için kullanıldığını mı düşünüyorsunuz?
M.Kürşat Şimşek: Bu konuyu değerlendirirken askerî zorunluluklarla siyasi hedefleri birbirinden ayırmak gerekiyor. IŞİD’in ortaya çıkardığı güvenlik tehdidi gerçekti. Bununla birlikte, Peşmerge güçlerinin 2014 sonrasında Kerkük’te oluşturduğu fiilî hâkimiyetin yalnızca terörle mücadele kapsamında değerlendirilmesi bana göre eksik bir yaklaşım olur. Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin Kerkük üzerindeki siyasi talepleri 2014 yılında ortaya çıkmadı. Bu talepler çok daha eskiye dayanıyordu. Dolayısıyla IŞİD saldırıları ve Irak güvenlik güçlerinin çekilmesiyle oluşan ortam, uzun süredir devam eden bu siyasi hedeflerin gerçekleştirilmesi bakımından önemli bir fırsat sundu. Türkmen perspektifinden bakıldığında, IŞİD tehdidinin bir gerekçeye dönüştürülerek Kerkük’teki askerî varlığın siyasi hâkimiyet aracına çevrilmesi, şehrin geleceğine ilişkin en ciddi kaygılardan birini oluşturmuştur. Üstelik söz konusu şehir, yalnızca bir etnik topluluğun yaşadığı bir yer değildir. Türkmenlerin de tarihsel haklarının, kültürel varlığının ve siyasi iradesinin bulunduğu ortak bir coğrafyadır. Bu nedenle Kerkük’ün geleceğinin Türkmenlerin iradesi dikkate alınmadan belirlenmeye çalışılması kabul edilebilir bir yaklaşım değildir. Çalışmamda bu dönemi, Peşmerge’nin askerî varlığının Türkmenlerin toplumsal güvenliği ve siyasi temsili üzerindeki etkileri çerçevesinde değerlendirdim.
Kerkük Gazetesi: Kitabınızın başlığında özellikle “Türkmen Kimliği” ifadesine yer veriyorsunuz. Türkmenlerin Kerkük açısından tarihsel konumunu nasıl değerlendiriyorsunuz?
M.Kürşat Şimşek: Öncelikle şu gerçeğin altını çizmek isterim: Türkmenler Kerkük’e sonradan yerleşmiş, şehrin siyasi kaderine dışarıdan dâhil olmuş bir topluluk değildir. Kerkük’ün otokton ve asli unsurlarındandır. Türkmen varlığı, Kerkük’ün tarihsel gelişimi içerisinde yüzyıllara dayanan köklü bir geçmişe sahiptir. Kerkük Kalesi’nden tarihî mahallelere, Türkçe yer adlarından sözlü edebiyat geleneğine kadar şehrin kültürel hafızasında Türkmenlerin bıraktığı izler bugün de yaşamaktadır. Bu nedenle Türkmenlerin Kerkük üzerindeki tarihsel bağlarının yalnızca güncel nüfus tartışmaları veya siyasi pazarlıklar üzerinden değerlendirilmesi doğru değildir. Bununla birlikte, tarihsel süreç içerisinde Türkmenler farklı yönetimler altında kimliklerini, dillerini ve kültürel varlıklarını korumak için mücadele etmek zorunda kalmışlardır. Baas dönemindeki Araplaştırma politikalarının ardından, 2003 sonrasında Kürtleştirme yönündeki politika ve uygulamalara ilişkin tartışmalar da Türkmenlerin kimlik güvenliği açısından önem kazanmıştır.
Kitabımda vurguladığım temel düşüncelerden biri şudur: Bir toplumun kendi ata yurdunda kimliğini koruyabilmek için sürekli mücadele etmek zorunda kalması, başlı başına incelenmesi gereken bir toplumsal güvenlik meselesidir. Türkmenlerin Kerkük’teki varlığı yalnızca geçmişe ait tarihsel bir hatıra değildir. Bugün de yaşayan, kültürünü sürdüren ve geleceğinde söz sahibi olma hakkı bulunan bir toplumsal gerçekliktir.
Kerkük Gazetesi: Peşmerge güçlerinin Kerkük’teki varlığı Türkmen toplumunu hangi alanlarda etkiledi?
M. Kürşat Şimşek: Çalışmada bu meseleyi yalnızca askerî güvenlik açısından değil, Türkmenlerin gündelik yaşamlarını ve toplumsal konumlarını etkileyen farklı boyutlarıyla ele aldım. Özellikle siyasi temsil, kamu yönetimine katılım, ekonomik imkânlar, mülkiyet meseleleri, kültürel görünürlük ve kimlik güvenliği üzerinde durdum. Çünkü bir topluluğun güvenliği yalnızca fiziksel saldırılara maruz kalmaması anlamına gelmez. Kendi şehrinde siyasi karar alma süreçlerinden dışlandığını düşünen, kültürel kimliğinin zayıflatılmasından endişe eden veya gelecekteki statüsünün kendi iradesi dışında belirleneceğine inanan bir toplum açısından güvenlik meselesi çok daha kapsamlıdır.
Kerkük Türkmenlerinin 2003–2017 dönemindeki deneyimleri de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Özellikle 2014 sonrasında Peşmerge’nin fiilî hâkimiyetinin genişlemesi, Türkmenler açısından yalnızca askerî güç dengelerindeki bir değişimi değil, şehrin gelecekteki siyasi statüsüne ilişkin belirsizlikleri de beraberinde getirmiştir. Türkmenlerin kendi tarihî yurtlarında siyasi temsil, kültürel kimlik ve toplumsal güvenlik bakımından ikinci plana itilme endişesi, çalışmanın temel meselelerinden biridir.
Kerkük Gazetesi: 2017 yılında gerçekleştirilen bağımsızlık referandumunu Türkmenler açısından nasıl değerlendiriyorsunuz?
M.Kürşat Şimşek: 2017 referandumu, Kerkük’ün yakın tarihindeki en önemli siyasi kırılmalardan biridir.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin bağımsızlık referandumuna, kendi resmî idari sınırları dışında bulunan ve statüsü tartışmalı olan Kerkük’ü de dâhil etmesi, Türkmenlerin tarihsel hakları ve şehrin geleceği açısından ciddi bir sorun oluşturmuştur. Çünkü Kerkük, tek taraflı siyasi tasarruflarla geleceği belirlenebilecek bir şehir değildir. Türkmenler açısından referandum yalnızca bağımsızlık oylaması meselesi değildi. Aynı zamanda Kerkük’ün tarihsel kimliğinin, siyasi statüsünün ve toplumsal dengelerinin yeniden şekillendirilmesi girişimi olarak değerlendiriliyordu.16 Ekim 2017’de Irak federal güçlerinin Kerkük’te yeniden kontrol sağlamasıyla Peşmerge’nin 2014 sonrasında oluşturduğu fiilî hâkimiyet büyük ölçüde sona erdi. Ancak Kerkük meselesinin yalnızca askerî kontrolün el değiştirmesiyle çözülemeyeceği açıktır. Kalıcı bir çözüm, Türkmenlerin tarihsel varlığının tanınmasını, siyasi temsilinin güvence altına alınmasını ve şehirdeki bütün toplulukların haklarının korunmasını gerektirir.Kerkük’ün geleceğinde Türkmenler hakkında karar verilen bir topluluk değil, karar süreçlerinde doğrudan söz sahibi olan asli bir unsur olmalıdır.
Kerkük Gazetesi: Kitabınızı benzer çalışmalardan ayıran temel özellik nedir?
M. Kürşat Şimşek: Kerkük üzerine yapılan araştırmaların önemli bir bölümü petrol kaynakları, bölgesel güç mücadeleleri, Bağdat-Erbil ilişkileri ve askerî gelişmeler üzerinde yoğunlaşmaktadır. Ben ise bu gelişmelerin Türkmen toplumunun güvenliği ve kimliği açısından ne anlama geldiğini incelemeyi tercih ettim. Çalışmamın teorik temelinde uluslararası ilişkiler disiplinindeki Kopenhag Okulu’nun toplumsal güvenlik yaklaşımı bulunmaktadır.
Bu yaklaşım, güvenliği yalnızca devletlerin sınırlarının veya askerî kapasitelerinin korunmasıyla sınırlandırmaz. Toplumların kolektif kimliklerini, kültürlerini ve varlıklarını sürdürebilme kaygılarını da güvenliğin önemli bir boyutu olarak ele alır. Bu teorik çerçeveden hareketle, Kürt siyasi aktörlerinin güvenlik söylemleri ile Türkmen toplumunun kendi kimliğine ve geleceğine ilişkin güvenlik kaygıları arasındaki ilişkiyi değerlendirdim. Amacım yalnızca Türkmenlerin karşı karşıya kaldıkları sorunları sıralamak değildi. Bu sorunları tarihsel gelişmeler ve akademik kavramlar çerçevesinde açıklayabilmekti. Türkmenlerin Kerkük’teki mücadelesinin yalnızca siyasi bir temsil meselesi değil, aynı zamanda tarihsel varlıklarını ve kolektif kimliklerini koruma mücadelesi olduğunu ortaya koymaya çalıştım.
Kerkük Gazetesi: Kitabınızın Kerkük Türkmenlerine ve özellikle genç kuşaklara nasıl bir katkı sağlamasını bekliyorsunuz?
M. Kürşat Şimşek: Bir toplumun kimliğini koruyabilmesinin en önemli şartlarından biri, kendi tarihini bilmesi ve tarihsel hafızasını gelecek nesillere aktarabilmesidir. Kerkük Türkmenleri, uzun yıllar boyunca farklı siyasi baskılarla, çatışmalarla ve kimliklerini koruma mücadelesiyle karşı karşıya kalmış köklü bir topluluktur. Ancak Türkmenlerin yaşadıklarının yalnızca sözlü anlatımlarla veya siyasi açıklamalarla sınırlı kalmaması gerektiğini düşünüyorum. Bu deneyimlerin akademik çalışmalarla incelenmesi, belgelenmesi ve uluslararası literatürde daha görünür hâle getirilmesi büyük önem taşımaktadır. Özellikle genç Türkmen araştırmacıların Kerkük’ün tarihini, demografik dönüşümünü, kültürel mirasını ve siyasi gelişmelerini bilimsel yöntemlerle araştırmalarını son derece kıymetli buluyorum. Çünkü tarihsel hakların savunulması, sağlam bir tarih bilgisi ve güvenilir akademik çalışmalarla daha güçlü bir zemine kavuşur. Kerkük Türkmenlerinin tarihini başkalarının anlatmasına bırakmamak, bu tarihi bilimsel yöntemlerle araştırmak ve gelecek nesillere aktarmak ortak bir sorumluluktur. Bu kitabın da söz konusu sorumluluğa mütevazı bir katkı sağlamasını temenni ediyorum.
Kerkük Gazetesi: Son olarak Kerkük Gazetesi aracılığıyla Türkmen okuyuculara vermek istediğiniz mesaj nedir?
M. Kürşat Şimşek: Kerkük, Türkmenler için yalnızca üzerinde yaşadıkları bir şehir değildir. Dilin, kültürün, hatıraların ve kuşaklar boyunca sürdürülen aidiyet duygusunun yaşadığı tarihî bir yurttur. Kerkük’ün kimliğinde Türkmenlerin yeri tesadüfi değildir. Bu bağ, asırlar boyunca şekillenmiş tarihsel ve kültürel bir birikimin sonucudur. Siyasi sınırlar, yönetimler ve askerî dengeler zaman içerisinde değişebilir. Ancak bir toplumun tarihsel hafızası ve yaşadığı coğrafyayla kurduğu köklü bağ, yalnızca siyasi kararlarla ortadan kaldırılamaz. Ben bu çalışmayla Kerkük Türkmenlerinin yakın tarihte yaşadıkları önemli bir dönemi, onların kimliklerini ve güvenlik kaygılarını merkeze alarak akademik açıdan değerlendirmeye çalıştım. Eserimin Türkmen toplumunun tarihsel deneyimlerinin anlaşılmasına, Kerkük üzerine yapılacak yeni araştırmalara ve özellikle genç kuşaklarda tarih bilincinin güçlenmesine katkı sunmasını diliyorum. Kerkük’ün tarihini Türkmenleri görmezden gelerek yazmak mümkün değildir. Çünkü Türkmenler, bu şehrin yalnızca geçmişinde değil, bugününde ve geleceğinde de söz sahibi olması gereken asli topluluklarından biridir. Bu vesileyle Kerkük Gazetesi’ne teşekkür ediyor, Kerkük’te ve dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan bütün Türkmen kardeşlerime sevgi, saygı ve muhabbetlerimi sunuyorum.
Sorularımıza net ve detaylı cevap veren yazar Mustafa Kürşat Şimşek Beye teşekkür eder, gelecek çalışmalarını bekler, başarılar dileriz.
Bu değerli eser, Kerkük ve Türkmenler konusunda akademik ve önemli bir literatür çalışması olarak, Türk kamuoyunu aydınlatmaya yönelik önemli bir eser niteliğindedir.
Yazar hakkında
Mustafa Kürşat Şimşek, 1988 yılında İzmir’de doğmuştur. Aslen Amasyalıdır. Darüşşafaka Lisesindeki eğitiminin ardından Yeditepe Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümünde lisans ve yüksek lisans eğitimini tam burslu olarak tamamlamıştır. İngilizce yürütülen yüksek lisans öğreniminde Prof. Dr. Şakir Dinçşahin danışmanlığında Kerkük’te Peşmerge güçlerinin varlığı ve Türkmen toplumu üzerindeki etkileri üzerine çalışmıştır.
