Türk edebiyatında bir yazar: Şah İsmail (Hatayi)
Casim Babaoğlu
Şah İsmail, 17 Temmuz 1487’de Erdebil’de doğdu. Babası Şeyh Haydar, annesi ise Türkmen Akkoyunlu hanedanının hükümdarı Uzun Hasan’ın kızı Halime Begüm’dür. Safavi tarikatına bağlı bir şeyhlik ailesinden olup Türk kökenlidir. Babası Şeyh Haydar, büyükbabası ise Şeyh Cüneyd’dir.
Saltanatı İran tarihinin en önemli dönemlerinden biri olarak kabul edilir ve Safavi dönemi sıklıkla modern İran tarihinin başlangıcı olarak kabul edilir. İsmail döneminde İran, sekiz yüzyıl önce İslam fethinden bu yana ilk kez yerel yönetim altında birleşmişti. İsmail, çağdaşları tarafından gençliği ve asil nitelikleriyle saraylı bir görünüme sahip olarak tanımlanıyordu. Ayrıca açık tenli ve kızıl saçlıydı
Bir İtalyan seyyah İsmail’i şöyle anlatır.
Bu Sophie, güzel, yakışıklı ve çok nazik; Çok uzun boylu değildi ama zarif ve yapılı bir adamdı; İnce yapılı, geniş omuzlu. Saçları kızıl; Sadece bıyık bırakmış, sağ eli yerine sol elini kullanmış. Horoz kadar cesur, efendilerinin hepsinden daha güçlüdür; Atış yarışmalarında her on elmadan yedisi vurularak düşürülüyor.
Şah İsmail çocukluğunda pek çok zorlukla karşılaştı. Henüz bir yaşındayken babası Şeyh Haydar, Akkoyunlular ile Şirvanşahlar arasında çıkan çatışmada öldürüldü.
Kardeşleri İbrahim ve Ali ve annesiyle birlikte Astahar kalesine hapsedildi.
Yaklaşık dört yıl kadar burada gözlem altında tutuldu. Ve onu Erdebil’e götürdüler. Buradan Reşt’e, sonra da Gilan hükümdarı Karkia Mirza Ali’nin daveti üzerine Lahican’a götürüldü.
İsmail, Lahican’da bölgenin ileri gelen şahsiyetlerinden olan Kadı Şemseddin Lahici’nin yanı sıra Kızılbaş liderlerinden Farsça, Arapça, Kur’an-ı Kerim ve tefsirleri ile savaş sanatlarını öğrendi.
Bu arada Anadolu’da yaşayan Kızılbaş Türkmenleri gruplar halinde gelerek Şah İsmail’i ziyaret ettiler.
Kamal al-Din Behzad’ın Şah İsmail I’in portresi
1488 yılında İsmail’in babası, Şirvanşahlar’dan Faruk Yasir ve onun hükümdarı olan Akkoyunlular’ın güçlerine karşı yapılan Tabasaran Savaşı’nda öldürüldü.
Akkoyunlular, İran’ın büyük bölümünü kontrol eden bir Türk kabile konfederasyonuydu. 1494 yılında Akkoyunlular Erdebil’i ele geçirip Haydar’ın büyük oğlu Ali Mirza Safevi’yi öldürdüler ve henüz yedi yaşında olan İsmail’i Gilan’da saklanmaya zorladı. İsmail, burada Kar Kiya hükümdarı Sultan Ali Mirza’nın âlimlerinden eğitim gördü.
İsmail on iki yaşına geldiğinde saklandığı yerden çıktı ve taraftarlarıyla birlikte şimdiki İran Azerbaycan’ına geri döndü. İsmail’in iktidara gelmesinde, Kızılbaş hareketinin en önemli kesimini oluşturan Anadolu ve Azerbaycan Türkmen aşiretlerinin katkısı olmuştur.
İsmail, Safevi tarikatının liderliğini henüz çocukken kardeşinden devraldı. Ataları tarikatı, Kızılbaşların (çoğunlukla Şii Türkmen grupları) desteğiyle askeri bir harekete dönüştürdüler. Safeviler Azerbaycan’ı ele geçirdiler ve 1501 yılında İsmail padişah olarak taç giydi.
İsmail I tarafından kurulan hanedanlık iki yüzyıldan fazla hüküm sürmüş ve İran’ın en büyük imparatorluklarından biri olmuştur. En güçlü dönemlerinde döneminin en güçlü imparatorlukları arasındaydı ve hüküm sürüyordu.
Günümüzde İran’ın tamamı, Azerbaycan Cumhuriyeti, Ermenistan, Gürcistan’ın büyük bir kısmı, Kuzey Kafkasya ve Irak, ayrıca günümüzde Türkiye, Suriye, Pakistan, Afganistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın bazı bölgeleri.
Kızılbaş liderleri, oluşan idari boşluktan yararlanarak İsmail’i aday göstermeye karar verdiler. İsmail on iki veya on üç yaşına gelince Gilan’ı terk edip Erdebil’e gitti ve orada talebeleriyle ilgilendi. Ancak kısa bir süre sonra Erdebil valisi Jakerli Ali Bey’in baskısıyla Erdebil’i terk etmek zorunda kaldı. Buradan Karabağ’a geçen İsmail, o sırada Karakoyunlu Devleti’ni ihya etmeyi düşünen Hüseyin Bey el-Barani ile çatışmaya girmeden Erzincan’a doğru yöneldi (905 H, 1500 M ) .
Bir süre burada kaldı; Şeyhlerinin Anadolu’ya şahlık amacıyla geldiğini duyan Kızılbaş Türkmenler onun etrafına toplandılar. Ustaclu Türkmenleri İsmail’i Bingöl yaylalarına davet edip muhteşem bir şekilde karşıladılar. Çevredeki Türkmenler bu durumu duyunca büyük sayılar halinde Şah’ın hizmetine girmeye başladılar. Afşar ve diğer kabilelerin kızıl saçlı Türkmenleri kısa zamanda İsmail’in askeri gücünü artırdılar.
Hicri 700 / Miladi 1301’de Safiyüddin, Gilan’daki önemli bir sufi tarikatı olan Zahidiya’nın liderliğini manevi hocası ve kayınpederi Zahid el-Geylani’den devraldı. Tarikat daha sonra Safevi adıyla anıldı. Bir soybilimci, tarikatın kurucusu ve İsmail’in dedesi olan Şeyh Safi’nin, Ali’nin soyundan geldiğini iddia etmiştir.
Edebiyat
1-İsmail aynı zamanda “Hatayi” (Farsça /Azerbaycan: Hatayi veya “Günahkâr” takma adı altında Azerbaycan dilinin edebi gelişimine önemli ölçüde katkıda bulunan üretken bir şairdi. Fars edebiyatına da katkıları olmuştur, ancak Farsça yazılarından pek azı günümüze ulaşabilmiştir ve ünlü Azerbaycan halk romanı “Şah İsmail” ortaya çıkmıştır.
Neden günahlarım deniyor?
Irak’a, özellikle de Kerbela’nın kutsal şehrine geldiğinde, Kerbela günü savaşta yaralanan şehidin (Hür bin Riyah) eline İmam Hüseyin’in (a.s) bir mendil bağladığını biliyordu. “Bu kumaş parçasını istiyorum” dedi. “Açamayız” dediler. “Her açtığımızda sanki yeni bir yaraymış gibi yara açılıyor.” Neyse, o sırada görevlilerden birini bu mendili açıp kendisine bir işaret vermeye ikna etti, karşılığında da kendisine altın verecekti. El-Hürr’ün kabrine indiklerinde, İmam Hüseyin’in (a.s.) eliyle bağladığı mendili el-Hürr’ün koluna açınca, sanki yeni yaralanmış gibi yaradan kan akmaya başladı. Bu şahıs geri gelip şehidin elini bağladı ve ona parasini verdi. “Çık dışarı, ben bunu yapamam” dedi.
Şah İsmail bu manzarayı görünce aklı değişti ve şöyle dedi: “Ben ne yaptım? Yaranın bin yıldan fazla bir süre önce açılmış olması ve şimdi yaralı olması nasıl mümkün olabilir?” Sonra da “Ben hata yaptım.” dedi. Şiirlerimde onu ismiyle anarak “Hatayim” dedi, yani Hz. Peygamber’in ailesine ve onları destekleyenlere (selam olsun) karşı hatalar yaptım.
Geç saltanat ve ölüm
Şeyh Safiyüddin Hanlığı’ndaki Şah İsmail I Türbesi ve Türbe Kompleksi
Şah İsmail, hayatının çok hüzünlü ve bunalımlı bir döneminin ardından birkaç yıl sonra vefat etti. Çaldıran Savaşı’ndan sonra İsmail, doğaüstü kimliğini ve yenilmezlik aurasını kaybetmiş ve giderek gerilemeye başlamıştır. Sarayına çekildi ve bir daha asla sefere katılmadı. Devlet işlerini yakın dostu ve nedimi olan veziri Mirza Şah Hüseyin’e bıraktı. Bu durum Mirza Şah Hüseyin’in nüfuz kazanmasını ve iktidarını genişletmesini sağladı. Mirza Şah Hüseyin, 1523 yılında bir grup Kızılbaş subayı tarafından öldürülünce, İsmail, Zekeriya Celaleddin Muhammed Tebrizi’yi yeni vezir olarak atadı
İsmail, 23 Mayıs 1524’te 36 yaşında vefat etti ve Erdebil’de toprağa verildi. Yerine oğlu I. Tahmasp geçti. Müritlerinin ibadet ve dini toplantılar için toplandıkları evinde gömüldü. İran’ın Erdebil kentinde de onun bir heykeli bulunmaktadır.
Eserleri:
Divan-e Hatayi: Şah İsmail’in en önemli eseri Divan’ıdır. On İki İmam sevgisini yoğun bir şekilde yaşadı. Şah İsmail’in en önemli eseri hiç şüphesiz Divan’ıdır. Divan-ı Hatayi’nin bugüne kadar tespit edilen 25 nüshasının büyük çoğunluğu yurt dışındadır
Eserin tespit edilen yirmi beş yazma nüshasının yanı sıra risale, dergi ve kroniklerde Hatayi mahlasını kullanan yüzlerce şiir bulunmaktadır.
“1- Divan-ı Hatayi” adlı kitap Mohsen Majeed (2017) tarafından eleştirel olarak incelenmiştir. Şah İsmail’e ait 19 gazel, 440 gazel, 1 musiki şiiri, 2 mesnevi şiiri (Deh name ve Nesiht name hariç), 10 manzum şiir ve 1 matla şiiri olmak üzere toplam 474 Türkçe şiir yer almaktadır. Azerbaycan ve İran’da yayımlanan Divan-ı Hatayi nüshalarında 32 Farsça ve 1 Arapça şiir bulunmakla birlikte, çoğunluğu matla / tekildir. Ancak elyazması nüshalarda bulunan bir gazel ile dört gazel olmak üzere toplam beş Farsça şiir, tercümeleriyle birlikte metne dahil edilmiştir.
2- Dehname: Günahlarımın Aşkını Anlatan Mesnevi, Dehname (on harfli) üslubuyla yazılmıştır. Bu üslubun ilk örnekleri Fars ve Çağtay edebiyatında görülmektedir. Şah İsmail bu eserini henüz yirmi yaşına gelmeden, 1506 yılında yazmıştır. Hazak-Bahri’nin edilgen ortacı biçimiyle yazılan eserin bazı beyitlerinde edilgen ortacın öznesinin, fiilin edilgen ortacı biçimi kullanılarak güzel yemine dönüştürüldüğü görülmektedir. Eser, yedi beyitlik bir mesnevi ile başlıyor. Sonra tevhid, dua, namaz ve zekât. İmam Ali (a.s) için bir mersiye vardır. Dini içerikli şiirlerin ardından aşkın, âşığın, sevgilinin değişik halleri zikredilmiş ve on harf sıralanmıştır. Şair, temaya uygun olarak şiirlerinde kare ve gazel biçimine yer vermiştir.
3- Öğütname: Şah İsmail’in Mesnevi tarzında yazdığı bu eser eğitici niteliktedir. Dini görüşlerini açıkladığı bu küçük Mesnevi’yi (184 beyit) yazmıştır.
Şiirlerinden bir örnek:-
yâ Nebî
Şol mübârek zâtuna işüm senâdur yâ Nebî
Âsılıg bîmârına adun şifâdur yâ Nebî
Ayagun topragınun kadrin ne bilür her kişi
Kün fekân topragına kemter bahâdur yâ Nebî
Ol makâmun kim melek yetmez sufûf-ı na‘line
Ayagun altında ol bir hâk-i pâdur yâ Nebî
Kaldı sidre’l-müntehâ geçdün felekden tâ semâ
Kim yeter bu kadr-i Hakka müntehâdur yâ Nebî
Ey güneş yüzlü seni her kimse kim hak bilmedi
Danla mahşerde anun yüzi karadur yâ Nebî
Çün senün hoşluguna yaratdı sâni‘âlemi
Ayagun topragına cânum fedâdur yâ Nebî
Her münâfık kim sana gönlinde inkâr eyledi
Tâ ebed yanmag cehennemde revâdur yâ Nebî
Hem senün ta‘rîfün itdi hem Alî’nün ol İlâhi
Nişe kim sen Mustafâ ol Murtazâdur yâ Nebî
Mu‘cizâtun katına Mûsî misâl-i mûrçe
Gerçi Fir‘avna asâsı ejdehâdur yâ Nebî
Bu Hatâyî hasteye kılgil şefâ‘at rûz-ı haşr
Çünki aslından senünlen âşinâdur yâ Nebî
Kaynaklar
1- Cleveland ve Pontoon 2013, s. 131
2-Ghereghlou 2017), s. 827
3-Bingham, Conroy ve Eckley 1974, s. 116
4- Berinjian 1988, s. 20: “Safevi döneminde, yerel lehçeler ile klasik dil arasında köprü olarak kabul edilen ünlü Azerbaycan halk romanları- Şah İsmail, Aslı Kerem, Aşık Garip ve Köroğlu- da ortaya çıktı ve sonunda Osmanlı, Özbek ve Fars edebiyatlarına nüfuz etti. Bu lirik ve epik romanların bazılarının düzyazı olması, Azerbaycan edebiyatının Osmanlı ve Çağatay edebiyatına kıyasla bir başka ayırt edici özelliği olarak düşünülebilir.
5- Shaha Ismail Hatay’ın doğum günü 2004-12-10 tarihinde Wayback Machine’de arşivlendi.
6- “İlham Aliyev, Şah İsmail Hatayi’nin heykelinin taşındığı yeni yapılan parkı ziyaret etti.” Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı resmî web sitesi. Erişim tarihi: 6 Mart 2020.
7- “Şah İsmail Operası”. citylife.az. 5 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi
8- Anthology.com sayfası, Shah Khatayem sayfası
9-Ramazan Aşığı, Yedi Büyük, Yedi Büyük Şair
IRAK- TELAFER
20 \ 4 \ 2025
