Kerkük’ün Manevi Kızı Ganire Paşayeva

Kerkük’ün Manevi Kızı Ganire Paşayeva[1]

Dr. Şemsettin Küzeci

Bazen Anandan olmayan bir kardeşin bir bacın olabilir. İnsanoğlu bu gibi dostlukları ve arkadaşlıkları yaşamaya mahkûmdur. Doğamızda sevgi ve muhabbet varsa, ortak dil, din ve medeniyet de bizleri birbirimize bağlayan unsurlar olsa gerek. İşte hayatımın dönüm noktalarından biri de Azerbaycanlı aile dostum, değerli bacımız Milletvekili Ganire Paşayeva ile tanışmamız ve arkadaşlığım boyunca da o’nun Kerkük ve Türkmeneli için var gücüyle yaptığı işleri adeta tarihe not düşer misali Kerkük’ün bir manevi veya asil kızı gibi ortaya koymuştur.

Gazeteci, televizyoncu, şair, yazar ve milletvekili Prof. Dr. Ganire Paşayeva ile 30 yıllık dostluğumuz sırasında onunla neler yaptığımızı ve nasıl da kendini Kerkük ve Türkmeneli’nin manevi kızı olduğuna vurgu yapacağız. “Paşayev” soy ismini 1960’lı yıllardan beri biliyoruz. Ganire Hanımın amcası olan Profesör Gazanfer Paşayev Irak Türkmen edebiyatı ve medeniyetini tarihinde bilenen bir şahsiyettir. Hayatını Türkmenlerin folklor, edebiyat, dil ve medeniyeti ile ilgili önemli çalışmalara imza atmış bir Kerkük Sevdalısıdır. Bu vesileyle Ganire Paşayeva ile teşviki mesai sürecimiz ve ortak projelerimiz vefatının son gününe kadar devam etmiştir. Bu kısa ve öz yazımızda Ganire Paşayeva’nın Vefatının Birinci Yıldönümü anısına Kerkük (Irak Türkleri ile ilgili çalışmalarının bir bölümüne ışık tutacağız. Detaylı olarak da 28 Eylül 2024 tarihinde yazımın aynı başlığı altında hazırladığım kitapta okuyabilirsiniz. Şimdi ise özel olarak bu yazıyı kaleme alıyorum: [2]

İlk Tanışma

Ganire Paşayeva ile 1995 yılında ilk kez Irak’ta gerçekleşen Saddam’ın Referandumunda gazeteci olarak geldiği Irak’ta (Kerkük’te) tanışmıştık. Ancak siyasi nedenlerden dolayı o dönem ona fazla yaklaşamamıştık… Ganire Paşayeva hanımla Temmuz 2001 yılında Bakü’de Nizami Gencevi adına Edebiyat Müzesinde “Irak Türkmen Edebiyatı ve Medeniyeti Müzesinin” açılışında amcası Gazanfer Paşayev yoluyla ilk kez yüz yüze tanıştık.

O tarihten sonra ailece arkadaşlığımız, dostluğumuz ve ortak işbirliğimiz vefatına kadar devam etmiştir. Bazen etkinliklerde sık sık bir araya gelip görüşürdük, bazen de kendisi Bakü’ye davet edip Türkmen, Kerkük ve Türk dünyası ile ilgili etkinlikler ve projeler yaparak bir noktada görüşüp planlar yapardık… Bu görüşmelerimizde genel de amcası Gazanfer Paşayev ve dava arkadaşımız Ekber Qoşalı da zincirimizin iki önemli halkaları idi.

Ganire Paşayeva ve Türkmen Çalışmaları

Ganire Paşayeva Azerbaycan medya kuruluşlarında çalıştığı dönemlerde amcasının da öğrendiği ve ondan aldığı ilham neticesinde Irak Türkmenlerinin önemli bir savunucusu olarak onlarca haber ve program yapımına imza atmıştır. Milletvekili olduktan sonra da bizlerle daha da samimi alakalar kurarak Türkmenlerin durumunu başta Azerbaycan Milli Meclisi olmak üzere Türk dünyasında ve üyesi olduğu Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları komisyonunda resmi raporlarla ve gündem dâhilinde ve gündem dışı konuşmalarıyla Türkmenleri ve Türk dünyasını savunmuştur.

 Kitaplarımda Ganire Paşayev İmzası

Azerbaycan Türkçesine aktarılan kitaplarımın önsözleri ve ya giriş (Takdimat) yazıları genelde Paşayev ailesi tarafından yazılmaktadır. Gazanfer Paşayev ve Ganire Paşayev’in imzları hemen hemen tüm kitaplarımda yer alır. Ayrıca onlarca kitaplarda veya makale haberlerde benimle ilgili Ganire Hanım yürek sözleri, duygu ve düşüncelerini yansıtan cümleler ve paragraflar yer almaktadır.

 Bu da Paşayev ailesinin Kerkük, Türkmenler ve şahsıma ne kadar değer verdiklerinin göstergesidir. Azerbaycan’da Ganire Paşayeva’nın imzasıyla basılan Kitaplarım; “Kerkük’ten Sesleniş- Maslahatçi, 2018”, “Kerkük’te Türk Soykırımları- Takdimat Yazısı, 2023”, “Iraq Türkman Poeziya Antolojisi-2-, Mükaddime yazısı, 2021” ve daha nice kitaplarda…

Karabağ -Kerkük Dayanışma Platformu

Ganire Paşayev hanımla aktif ve verimli ortak çalışmalarımız sonucu Haziran 2012 yılında Karabağ (Azerbaycan)- Kerkük (Irak) Dayanışma Platformu kurduk. O çerçevede Merkezi Azerbaycan’ın Başkenti Bakü’de bulunan ve başkanlığını Azerbaycan Milletvekili Ganire Paşayev yapan “Avrasya Beynelhalk Araştırmaları Enstitüsü” İçtimai Birliği, 09- 16 Haziran 2012 tarihleri arasında “Azerbaycan –Irak Medeni Alakalarının Dünü, Bugünü ve Geleceğiı” adı altında başta Bakü olmak üzere Azerbaycan’ın birçok ilinde bir dizi faaliyet düzenlendi. Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı Başkanı Fatih Türkcan, Türkmeneli Kültür Merkezi Başkanı Dr. Mustafa Ziya, Türkmeneli Kültür Merkezi Kültür Müdürü Gazeteci-Yazar Dr. Şemsettin Küzeci, 1. Dönem Türkmen Milletvekili Fevzi Ekrem Terzi, tanınmış Türkmen tiyatrocusu İsmet Hürmüzlü, Türkmeneli TV Haber Müdürü Ali Kasap, Ses Sanatçıları İsmail Terzi, Mehmet Neccar ve beş müzisyen (Fehmi Cuma, Sadullah Küzeci, Hacı Fevzi Terzi, Çetin Halit ve Ali İnceparmak’tan oluşan isimler Irak heyetini temsil etti. Yaklaşık bir hafta boyunca gerçekleşen programa “Aznur Şirketi” sponsor olarak ciddi manada destekte bulunmuştur.

Paşayeva Irak Türkmen Heyetini Ermenistan

Cephesinde Azerbaycan Askerleri ile buluşturdu.

Azerbaycan ile Ermenistan sınırı üzerinde olan Tovuz şehrini ziyaret eden Irak Türkmen Heyeti Ermenistan cephedeki Azerbaycan askerlerini ziyaret etti.

Azerbaycan Milli Kurtuluş gününü askerlerle kutlayan Heyet Azerbaycan Milletvekili Ganire Paşayeva ile Tovuz valisinin refakat ettiği heyetle askerlere hediyeler dağıttılar.

Kutlama merasimine konuşmalar yapan Irak Heyeti üyeleri Azerbaycan askerleri tarafından sevgiyle karşılandılar. Harbi Hisse komutanı Mayis Berxudarov ve askerleri Irak heyetini selamlayarak bu güzel günlerinde yanlarında olduklarından dolayı teşekkür ettiler.

Paşayeva ve Nazım Memmedov ile Tovuz Ziyareti

Azerbaycan Parlamentosunun Tovuz Milletvekilleri Ganire Paşayeva ile Nazım Memmedova’nın davet üzerine Tovuz şehrini ziyaret etmek için yola koyulduk. Benimle bir Tovuzlu olan Ekber Qoşalı, Kerküklü ses sanatçısı Seyfettin Çakmakçı ve İran Cumhuriyeti dönemin Bakü Büyükelçisi Avsae Süleymani de şahsen bu ziyarete katıldılar.

Tovuz’a giderken yol üzerinde görülmeye değer yerlerden geçiyoruz. Bakü- Ceyran Geçmez Çayı ile Meraze ilçesini geçip Şamaxı şehrine giriyoruz.

Girişte Pir Sultan Baba Türbesinde mola veriyoruz. Türbe ziyaretini yaptıktan sonra tekrar yola koyuluyoruz. Pirkulu şehrini geçtikten sonra Aksu şehrine varıyoruz. Aksu çayını görüyoruz, tıpkı Irak Türkmenlerinin önemli bir bölgesi olan Tuzhurmatu’nun Aksu çayı gibi. Şehrin tepesine çıkıyoruz. Aksu şehrine kuşbakışı bakarak şehrin güzelliğine tanık oluyoruz. Belde Köye varıyoruz orada Aktör Rasim Balayev ve Mikayil Mirza ile görüşüyoruz. Oradan Yelvax şehrine varıyoruz. Yelvax, Kerkük’e Bağlı Altunköprü gibi bir şehir gözükse de havası ve yeşilliğiyle insanın kalbini ferahlaştırıyordu. Şehrin sağında demir yollarından petrol taşıyan tren vagonları dikkatimizi çekiyor… Oradan Şemkir şehrine varıyoruz.

Bu kadar köy kasaba ve ilçe şehir gördükten sonra hâlâ Tovuz şehrine varamadık diye kafamda bin soru dolaşıyordu. Meğerse Tovuz Ermenilerle sınır imiş… Nihayet Tovuz şehrine vardık. Bizi İcra Hâkimi yani (Vali) bizzat karşıladı. Resmî merasimden sonra İran Büyükelçisi ile Tovuz’un köylerini gezdik ve İran Cumhuriyeti’nin köylülere yardımlarını dağıttık…

Ermenilerin Azerbaycan Köylerine Saldırıları

Tovuz ziyaretimizin çok olumlu olduğunu tahmin ediyorduk. Hem İran Cumhuriyeti açısından hem de biz Irak vatandaşları olarak bu bölgeye iki Milletvekili bir Büyükelçi ile ziyaretimiz, bizim için çok anlam taşıdığının farkındaydık. Hele hele Ganire bacımız bize bu fırsatı tanıdığı için elbette ki önemli düşüncelerinin gerçekleştirilmesini arzu ediyordu.

İran elçisi ile 100 metre uzaklıkta bir köye gidiyoruz. Köyde sınırı bekleyen Azerbaycan askerlerinin yanındayız. Azerbaycanca sınıra (Sehed) deniliyor… Tepeden aşağıya doğru baktığımızda Ermenilerin Azerbaycan köylerine geceler yaptıkları saldırılarını köy halkı bize anlatıyor. Kanas makineleriyle hedef aldıkları köy gençlerini bizlere gösterdiler.

Evleri nasıl nişan aldıklarını ve birkaç yaşlıyı kaçırıp insanlık dışı muameleye tabi tuttuklarını gördük. Köy muhtarı bir yaşlı amcayı çağırdı. Bizlere ve bizimle gelen 10 civarındaki basın mensuplarına seslenerek “Bakın bu 65 yaşında, bu köylümüzün kulaklarını kesmişler ve bize ders vermek için geri göndermişlerdir”. Dehşet dolu anları yaşamakta çok zorluk çektiğimizi hissettik. O anlar bizim için acı dolu, üzüntü dolu bir gün olduğunun farkına vardık.

Ermenilerin insanlık dışı muamelelerinin gerçek yüzünü görmek ve birebir mağdur olanlarla konuşmak ve sohbet etmek, bir gazeteci için çok önemli bir işe imza attığını görmek gerekir diye düşündüm…

 Tovuz Valiliğinde Basın Toplantısı

Azerbaycan’ın Tovuz Milletvekilleri Ganire Paşayeva, Nazım Memmedov ve İran Büyükelçisi, Tovuz Valisi ile Tovuz Valilik binasında önemli bir basın toplantısı yapıldı. Başta İran Büyükelçisi olmak üzere bizler de basına konuştuk. Ermenilerin Azerbaycan halkına ve köylülerine yaptıkları insanlık dışı vahşetleri dile getirdik. Dünyada barışı ve insanca yaşamanın prensiplerine saygı gösterilmesini, Dünya İnsan Hakları Örgütlerinin başta Dağlık Qarabağ bölgesi olmak üzere %20 toprakları işgal edilen Azerbaycan halkına yapılan Ermeni baskısının ve işgalinin biran önce sona erdirilmesini, Dağlık Qarabağ’dan işgalci Ermenilerin çekilmesini ve Azerbaycan’a iade edilmesini tek yürek tek, ses olarak dile getirdik. Olan bitenleri kendi gözlerimizle gördükten sonra yapılan mezalimleri şiddetle kınadık…

 Horyattan Bayatıya Azerbaycan Belgeseli

Azerbaycan’a bu ziyaretim sırasında, Türkmeneli TV’de muhabir, programcı, sunucu ve yapımcı olarak böyle bir yere gelip de hiç çekim yapamadan dönmeyi benim doğrularıma aykırı olduğunu düşündüm. Bu güzel yerlere gelmişken sınırlar ötesi ata diyarımın hem güzelliğini hem de sıkıntılarını görüp de bu hadiseleri ölümsüzleştirmeden geri dönmek benim için çok üzücü olurdu. Ganire bacıma durumu anlattım.

Ganire Hanım, ertesi gün bir araç, bir rehber ile bir kameraman ayarladı ve Seyfettin Çakmakçı kardeşimle yola koyulduk. Tam iki günde Azerbaycan’ın başta Tovuz olmak kaydıyla Qazax, Gence, Xanlar, Şemkir, Şamaxı, Aksu, Ağdaş, Göyçay, Yevlaq, Aksufa gibi şehir ve bölgeleri ziyaret ederek önemli yerlerini filme aldık ve önemli bir Azerbaycan belgeseli yaptık.

Ziyaret ettiğimiz bu bölgelerde, un değirmeni, halı atölyeleri, müzeler, aşılar evi, eski evler, ev tandırları, şehrin giriş kapıları, az sayıda mescit, hamamlar, şehitler abideleri ve mezarlıkların yanı sıra yazarlar- âşıklar otağları dikkatimizi çekti.

Hele hele Qazax’da Samad Vurgun’un okuduğu okulu ve oturduğu sıranın müze olması içimize neşe kattı ve bizi uzak düşünmeye yönlendirdi. Ayrıca Samed Vurgun özel müzesini ziyaret ettiğimizde kültür, sanat ve edebiyata bu kadar önem verildiği bir ülke görmemiştim. Her ne kadar Türkiye’de kültür ve sanata önem verilmişse de Azerbaycan kadarı sanatçısına, ressamına, âşığına ve şair yazarına önem veren başka bir ülke duymadık.

Her köşe başında, her parkta bir ünlü şairin veya yazarın veya âşığın heykeli dikilmiş, her yıl anma toplantıları yapılıyor…

Qazax Müzesinde  Kardaşık Dergisi

Çekimlerimiz sırasında müzeleri gezerken dikkatimiz 1961 yılından bugüne kadar Türkmenlerin sesi olan Bağdat’ta yayınlanana“Kardaşık” dergisini Qazax Müzesi’nde sergilendiğini gördük. Oysaki biz Kerküklüler ve Türkmenler ne Kerkük’te ne Bağdat’ta ne de başka bir şehrimizde veya evlerimizde bile bir Azerbaycan şairinin kitabını zor bulunduruyorduk. İster yokluktan olsun isterse de siyasî nedenlerden dolayı netice olarak fark etmiyordu. Kardaşlık dergisinin Azerbaycan’ın bir şehrinde müzede sergilenmesi çok dikkatimizi çekmişti. Gerçekten de bu konu üzerinde durmak ve düşünmek gerekir…

Ziyaretimizde bizleri sesleriyle ve sazlarıyla mutlu etmeye çalışan âşıklardan; Elxan Niftaliyev, Rafid Mansuroğlu, Tevfiq Hüseyov, Hüseyin Âşık, Âşık Eldar İbrahimoğlu, Şahin Könül, Âşık Sedaqat, Âşık İlgar ve daha niceleri ile tanıştık ve sevindik… Azerbaycan’ı karış karış ziyaret ettiğimizde sanki kendi öz yurdumuzu dolaşır gibi bir hisse kapılmıştık. Bu hissi zaman gittikçe çözmeye başladım. Aynı kökten aynı soydan aynı ırktan olduğumuz için aynı duyguları yaşadığımı gördüm.

Tovuz SM TV’de Objektif Programı

Tovuz şehri Azerbaycan deyimiyle Tovuz reyonu önemli bir şehirdir. Halkı da çok sempatik ve aydın insanlardır. Bu şehir, Irak Türkmenlerinin kültür elçisi sayılan Kerkükşinas Prof. Dr. Gazanfer Paşayev’in de şehridir. Ziyaretimizin sonunda düşüncelerimizi ve izlenimlerimizi aktarmak için Tovuz SM TV’de sunulan “Objektif” programına Ganire Paşayeva, Q. Qoşalı ve sanatçı Seyfettin Çakmaçı ile konuk olduk.

Gazanfer Paşayev de canlı telefon bağlantısıyla programa katıldı.  Türkmenlerinin durumu ile ilgili bilgi verdikten sonra şiir, türkü ve edebiyattan konuştuk. Horyat ile Bayatı’dan örnekler de sunularak konuşmalarımız son buldu.

Tovuz’da Ganire Paşayeva ile Röportaj

Tovuz’dan Bakü’ye dönmeden önce Milletvekili Ganire Paşayeva ile halasının evinde Tovuz’ta bir saatlik bir TV programı yapma şansımız oldu.  Irak Türkmenleri ile Azerbaycan arasındaki kültürel bağları ve edebiyat, sanat konularının yanında Irak Türkmenlerinin bugüne kadar uğradıkları haksızlıklar dile getirildi. Ganire Paşayava, her zaman olduğu gibi Irak Türkmenlerin yanında olduğunu, bu sevdasını amcası Gazanfer Paşayev’dan öğrendiğini, önümüzdeki süreçte tüm dünya’da Irak Türkmenlerinin gönüllü temsilcisi olacağına vurgu yaptı. Bizlerin de Tovuz’a ziyaretime minnettarlığını sundu. Biz de hem kendi adımıza hem de temsil ettiğimiz Türkmen toplumu adına öncelikle Azerbaycan halkına daha sonra Paşayev ailesine şükranlarımızı sunduk. Vedalaşarak Tovuz’tan Bakü’ye tren yolculuğuyla geri döndük. Bir gece tren yolculuğu sonrası Bakü’ye vardık. Çok güzel bir gezi olduğuna inandığım ve Azerbaycan’da gördüğümüz köy, kasaba, ilçe ve şehirlerinde halkın yaşayışı tıpkı Irak’ta Türkmen bölgelerinde olduğu gibi basit bir yaşam tarzı olduğu, tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları, aşırı bir gelir kaynaklarının olduğu, kısıtlı bir şekilde giyim kuşamları olduğu hiç dikkatimizden kaçmadı. Halkın sıcak ve samimi oluşları bize Irak Türkmenlerinden farklarının olmadıklarını çağrıştırdı.

Ganire Paşayevaya Irak’ın Bakü Büyükelçisi

tarafından Resmi Teşekkür Yazısı

Ganire Paşayeva’nın Irak Türklerine destek ve katkılarının say say bitmez. 2019 yılında “Irak’ta Matbuat Tarihi” kitabımızın basılmasında büyük emekleri geçmiştir. Baskı sonrası Azerbaycan’da düzenlenen kitabın tanıtım gecesinde Irak’ın Bakü Büyükelçisi tarafından Ganire Paşayeva, Gazanfer Paşayev, Ekber Qoşalı, Arzu Bağırova birer resmi teşekkür belgesi takdim edildi. Bu da bizim için Irak devleti adına çok önemli bir girişim idi.

Ganire Paşayeva’nın Sessiz Ölümü

İnsanoğlu yaşadığı günlük hayatında zaman zaman aklına ölüm elbette ki gelir. Ancak Ganire Hanımın vefatı aklımızın bir ucundan bile bir lahza olsun bile geçmemiştir. Ancak ölüm haktır. Buna diyecek hiçbir sözümüz yoktur. Gerçekten de Ganire Paşayeva’nı hastalandığı süreçte 300 milyonluk Türk dünyası tarafından gece gündüz kendine Allah’tan şifa dilendi ve gece gündüz dualar edildi. Ancak hayatta Mevla’m ona o kadar ömür biçmiştir. O temiz ruhuna Mevla’sına gönül rakılığıyla teslim ederek Cennete uçtu. Ardından da annesini, kardeşlerini ve severlerini gözyaşına boğdu.

[1] Şemsettin Küzeci, “Kerkük’ün Manevi Kızı Ganire Paşayev”. Kerkük Kültür Derneği Yayını. 2025 Ankara

[2] Şemsettin Küzeci, “Kerkük’ün Manevi Kızı Ganire Paşayev”. Şehla Arslan’ın G. Paşyev Portresi. Ankara 2024, s,23-36