Irak Türklerinin Kültürel Hakları
Dr. Şemsettin Küzeci
Osmanlı döneminde (1534-1918) yılları arasında Irak’ta Türkmenlerin kültürel hakları tıpkı Osmanlı devletinin halkına uyguladığı hakları olarak bilinmekteydi. Irak’ta Araplara eğitim ve kültürel hakları verilmiş ve uygulanmaktaydı. 1869 Yılında Irak’ta Osmanlı’nın Bağdat Valisi Mithat Paşa çıkardığı ilk gazete “Zevra” hem Türkçe hem de Arapça olarak yayınlanıyordu. Aynı dönemde Musul’da “Musul” gazetesi ve Basra’da “Basra” gazetesi yine Arapça ve Türkçe yayın yapıyordu. Bağdat, Musul ve Basra Vilayetlerinden oluşan şimdi Irak’ta Osmanlı Eğitim haklarını da herkese vermiştir. Demek ki, Osmanlı Irak’ta Araplara da eğitim ve kültürel haklarını tam tamına vermiştir.
Osmanlı sonrası (1918-1921) yılları arasında İngilizler Irak’ı işgal etmiş. Osmanlının bıraktığı Türkçe mirasını ne yazık ki, İngilizler sadece Arapça olarak sürdürdü. Türkçe eğitim veren okullar, Türkçe yayınlanana gazete ve dergiler birer birer kapatıldı. 1921 yılında İngilizler tarafından kurulan Kraliyet Irak’ında sadece Arapça dili hâkim dil olarak uygulandı. Türkçe ise, Osmanlı sonrası gittikçe zorla unutulmaya ve unutturulmaya çalışıldı. Türkmenlerin Kültürel hakları da yavaştan kısıtlanmaya gitti. İktidar artık Arap hükümeti olarak sistemini koydu. Ancak Türkmenler Osmanlıdan kalan o mirasa sahip çıkarak varlıklarını basın, yayın, edebiyat ve sanatlarıyla korumaya yönelik var güçleriyle gayret ettiler.
1958 yılında Kraliyet devrildi. Cumhuriyet ilan edilse de, Türkmenleri kültürel hakları yeterince tanınmadı. Sadece birkaç dokunuşla Türkmenler kaderlerine razı oldular. Irak devletinden İlk adım 1960 yılında geldi. Bağdat’ta “Türkmen Kardaşlık Ocağı” kuruldu. Mayıs 1961yılında da “ Ocağın yayın organı olarak “ Kardaşlık- اخاء” dergisi Arapça ve Türkçe (eski harflerle) yayınlandı.
1968 yılında İkinci kez iktidara gelen Arap Baas Sosyalist Partisi, 24 Ocak 1970 tarihinde Devrim Komuta Konseyinin 89’no’lu kararla Türkmenler Kültüre hakları tanıdı. Bu kararla Türkçe okullar açıldı. TV’de Türkmence süresi artırıldı. Türkmen Kültür Müdürlüğü, Arap harflerinde “Yurt” gazetesi ve “Birlik Sesi” dergileri ihdas edildi. Edebiyatçılar Birliğinin Kerkük şubesinin açılışı gibi 7 maddeden oluşan haklar tanındı. Ancak bu hakları daha sonra Baas iktidarınca geri alındı Türkmen okullarımız kapatıldı. Türkmenlere tanınan ve verilen sözlerin yerine getirilmediği sadece Yurt ile Birlik sesi dergisi 2003 yılına kadar devam etti. Onlarda Baas Partisi iktidarıyla tarih oldu.
2003 sonrası ise, ABD Irak’ı işgal eder etmez. Türkmenler de yeni kurulan hükûmette varlıklarını ispat etmeye çalışsalar da ABD ve müttefiklerinin zihniyeti, Türkmenleri devre dışı bıraktılar gerekçesi ise, Türkmenler Türkiye’ye tabidirler gerekçesiyle ve Türkiye ABD’ye Irak işgalinde yardımcı olmadı, 1 Mart 2003 tezkeresini reddettiğinden dolayı, fatura Türkmenlere kesildi. Türkmenler hem siyasi hem kültürel haklarından mahrum kaldılar. Ancak Türkmenler yine Türkiye’nin desteğiyle Irak’ta yeni Türkçe (Latin harfleriyle) Türkmen okulları, yine yeni Türkçe gazete ve dergiler çıkarıldı. Bir çeşit Türkmenler Irak ve ABD müttefiklerine kafa tutarak, eğitim ve medyaya önem verdiler. Ancak siyasette sınıfta bırakıldılar…
Bugün Irak’a baktığımızda önümüze ilginç bir tablo çıkıyor. 23 yıldır Saddam rejimi devrilmiş, Irak’ta pek çok değişiklikler meyanda gelmiştir. Ancak Türkmenler Irak Türkmen Cephesi ve Türkiye sayesinde bazı kazanımlar elde etmiştir. Ancak siyasi anlamda Türkmenleri ve Türkiye’yi tatmin edecek kadar yeterli kazanımlar değildir…
24 Ocak 2026 tarihine yani bugüne baktığımızda Irak Parlamentosunda ITC’nin 2 milletvekili vardır. Her hangi bir Bakanı, Büyükelçisi’nin olmadığı da düşündürücüdür. Bir zamanlar; 9 Milletvekili, 3 Bakan, 3 Büyükelçi ve birkaç bakan vekili ve müsteşarın olduğu dönemden bugüne geriye hiçbir şey kalmamış gibidir. Irak’ta Türkmenlerin Kalesi sayılan Kerkük Vilayet Meclisi, yardımcıları, Vali, yardımcılar ev yaklaşık 60 devlet dairesinin genel müdür ve Şb. Müdürlerinin kaçı Türkmen’dir diye araştırdığımızda karşımızda üzücü bir tablo çıkacaktır.
Irak Türkmen Kültürel Haklarına gelince, son yıllara kadar yaklaşık 350 Türkmen okullarının ders kitaplarının basımı- dağıtımı ve sözleşmeli öğretmenlerinin maaşları ve okullarının araç- gerekçeleri Merkezi Ankara’da bulunan Türkmeneli Vakfı tarafından karşılanıyordu. Irak devleti bünyesinde Kültür Bakanlığınca istisnalar hariç, Türkmen yazarlarının 2003-2026 yılları arasında kaç adet kitapları basılmıştır. Türkmen yazarlar kaç kez Yurtdışında düzenlenen konferans ve uluslararası festivallere katılmıştır. Türkmen Kültür Müdürlüğü neden bugüne kadar açılmıyor. Irak İletişim Ağında neden bir Türkmen Müsteşar bulunmuyor. Zikrettiğimizler ilaveten daha onlarca Türkmen siyasi ve kültürel hakları gasp edilmiştir…
Irak Parlamentosunun resmi kararanıyla Arap ve Kürtlerden sonra 3. Asil unsur olarak kabul edilen Türkmenler, bugün ve her zaman olduğu gibi daha doğrusu Osmanlından günümüze kadar kurulan tüm hükümetlerce doğru dürüst haklarına kavuşmamıştır. Bu sorun bence ciddi bir sorundur. Çözüm yine Türkmenlerdedir. Yine birlik ve beraberlikten geçer. Bunun için de “Türkmeneli Milli Meclis” inin kurulması belki yaraya mahram olacak, şayet doğru zamanda doğru ellerle tedavi edilirse. Aklın yolu birdir.
Ankara, 18,46/ 23.01.2026
***
