1453 İstanbul’un Fethi: Zulmün Sonu, Medeniyetin Başlangıcı

Ali BAYATLI-Bağdat

1453 yılı 29 Mayıs Salı sabahı, tarih sonsuza dek değişti. O gün, Bizans İmparatorluğu’nun incisi olan Konstantinopolis’in kapıları, Sultan II. Mehmet’in komutasındaki Osmanlı ordusunun darbeleriyle yıkıldı ve sekiz asırdır fethedilemeyen surlarına İslam sancağı çekildi. Bu fetih, sadece bir askerî zafer değil; değerlerin yeniden düzenlenmesi, güç dengelerinin sarsılması ve insanlığın, kilisenin zulmü ile Batı medeniyetinin sapkınlığı arasında kaybettiği pusulasını yeniden bulmasıydı.

Konstantinopolis’in düşüşü, yüzyıllardır can çekişen bir imparatorluğun sonuydu. Ancak askerî açıdan zayıflamış olsa da, siyasi ve kültürel etkisiyle hâlâ canlıydı; Rumların kalesi, Doğu Kilisesi’nin zırhı ve İslam dünyasına karşı Batı’nın yayılmacı merkez üssüydü. Şehrin düşmesiyle eski denge dönemi sona erdi; İslam, güç, ilerleme ve adaletin yeni yüzü olarak sahneye çıktı. İstanbul –yeni adıyla– Avusturya sınırlarından Anadolu’nun derinliklerine, Balkanlar’dan Yemen’e uzanan güçlü bir İslam devletinin başkenti oldu. Hristiyan Batı, sembolik bir kaleyi kaybetti; Müslümanlar ise Avrupa’ya açılan bir kapı ve yeni bir manevi ve entelektüel merkez kazandı.

Bu fetih, sadece bir imparatorluğun yıkılması değil, aynı zamanda bir medeniyetin arınmasıydı. Konstantinopolis, son günlerinde ahlaki çöküntü ve Roma’nın yozlaşmışlığıyla anılıyordu; aşırı lüks, inanç ve davranış sapmaları, çürümüş bir imparatorluğun kültürüyle yayılmıştı. Şehir, altın ve şarapla birlikte ahlaksızlığı da doğuya ihraç ediyordu. Rum saraylarından çürümüş sanatlar, manastırlardan rahiplerin baskısı ve pazarlarından paraya satılan onur çıkıyordu.

Ancak  Fatih Sultan Mehmet, şehre farklı bir bakışla girdi: Yıkmak için değil, arındırmak için. Ayasofya’yı camiye çevirdi; bu, yapının izlerini silmek için değil, onu tevhid ve saflık temeli üzerine yeniden inşa etmek içindi. O günden itibaren şehir, Bizans’ın katı kalıntılarından arındı ve ahlak ve adaletin vahası olarak yeniden doğdu. Konstantinopolis’in düşüşü, sahte bir medeniyetin ahlaki çöküşü ve adalet ile zulüm, hak ile heva arasında yeni bir denge kuran bir başlangıçtı. Bu, insanlığa, rahipleri veya kralları değil, yalnızca Allah’a kul olan bir insan modelini sundu.

İstanbul’un fethiyle İslam, bazı kötü niyetli tarihçilerin veya krallara ve otoritelere hizmet edenlerin iddia ettiği gibi kılıçla değil; adalet, merhamet ve ilimle yayıldı. Balkan halkları, kilisenin baskısından kurtuluşu Osmanlı Devleti’nde buldu; kilise, af belgeleri satıyor, akılları kısıtlıyor ve düşünenleri öldürüyordu. İslam’da ise insanlar, yüzyıllardır tanımadıkları adaleti ve daha önce tatmadıkları eşitliği buldular. Din, onları baskı altına alan bir araç değil; onurlarına giden bir yoldu. Hükümdar, Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesi değil; Allah’a karşı sorumlu bir yöneticiydi. Bu şekilde İslam, Arnavutluk, Bosna-Hersek, Makedonya ve Bulgaristan’ın bazı bölgelerinde ordularla değil; yasal adalet, fatihlerin ahlakı ve inancın hoşgörüsüyle yayıldı.

Fetihle birlikte İslam kültürü Avrupa’ya aktı. Ancak ilginç olan, bu fethin Avrupa’nın Rönesans’ının başlamasına sebep olmasıydı. Şehrin düşüşünden sonra yüzlerce Bizanslı bilim insanı, Konstantinopolis manastırlarında sakladıkları Osmanlı, Yunan, Fars ve Arap mirasının el yazmalarını yanlarına alarak İtalya’ya kaçtı. Bu, Batı’nın etkilenmesine ve ilk “Rönesans” belirtilerinin ortaya çıkmasına neden oldu.

Daha da ilginci, Avrupa’nın aydınlanması, kilisenin karanlığa gömülmesinden sonra başladı. İslam, sessizce Avrupa’ya aklı nasıl kullanacağını, nasıl okuyacağını, araştıracağını ve tartışacağını öğretti; kutsal cehaletin zincirleri altında inleyen bir kıtaya.

Fethin getirdiği en büyük kazanım –toprakların birleşmesinden sonra– insanın insanlığıyla yeniden buluşmasıydı. İslam, insanlara, Roma kilisesinin baskısı altında kaybettikleri değeri geri verdi. İnsanları eşit kıldı, onlara yaşam, onur ve ifade özgürlüğü hakkı tanıdı ve erkeğin kadına üstünlüğünün sadece takva ve sorumlulukla olduğunu ilan etti.

O dönemde Avrupalı, kiliseye, yöneticilere ve paraya köleydi. İslam’ın gölgesinde ise özgürdü. Sadece Rabbine boyun eğer, sadece hakka secde eder ve bir sınıfın üyesi olduğu için değil; insan olduğu için değer görürdü.

Sevgili okuyucu, o dönemde Avrupa, bazı dürüst tarihçilerin tanımladığı gibi, cehalet sisleriyle kaplı bir kıtaydı; kilise, soruları yasaklar, kitapları yakar ve düşünürleri takip ederdi. Avrupalı, iradesinden yoksundu; ona dünyanın düz olduğu söylenir, o da kabul ederdi; Tanrı’nın affının bedelli olduğu söylenir, o da öderdi; aklının fitne olduğu söylenir, o da onu sustururdu.

Kısacası, karanlıkta yaşıyordu… Güneşin yokluğundan değil, düşüncenin eksikliğinden.

 Fatih Sultan Mehmet, Konstantinopolis’e sadece kılıçlarla değil; İslam medeniyetinin yüzyıllık mirasıyla girdi: Bilim, sanat, felsefe ve Yunan ve Roma’nın İslam aklı ve Kur’an ruhuyla yeniden yorumlanmış tercümeleriyle. Konstantinopolis’in hazineleri, kayıp bir entelektüel mirası barındıran bir kütüphaneydi; şehrin düşüşünden sonra İtalya’ya kaçan yüzlerce Bizanslı bilim insanı, yanlarında altın değil… el yazmaları taşıdı. İşte tam da oradan, Avrupa yeniden okumaya ve düşünmeye başladı.

Platon ve Aristoteles’in kitapları, bu kez Osmanlıca veya Arapça tercümelerden, İbn Rüşd, Farabi ve İbn Sina’nın yorumlarıyla Roma’da okunmaya başlandı. Üniversiteler kuruldu, zihinler doğdu ve Avrupalı, ilk kez kilisenin lanetlerinden korkmadan kültürlenmeye başladı. Bu, tesadüf değildi. İstanbul’un fethi, bir kapıyı kapattı ve başka kapılar açtı: Doğu Kilisesi’nin itibarı sona erdi ve Batı halkları sormaya başladı: Neden Konstantinopolis düştü? Müslümanlar neden ilerliyor, biz neden geriliyoruz? Bu sorular, Rönesans’ın kıvılcımıydı.

İstanbul’un fethi, sadece doğuda bir medeniyet kurmakla kalmadı; eski güç dengesini de bozdu. O zaman Avrupalı, evrenin merkezi olmadığını ve okuyan, inşa eden, düşünen ve kazanan bir ümmetin var olduğunu fark etti. O zaman denge arayışı başladı; sadece güçle değil, ilimle de başladı.