«Yenı Bir Ritim»: Xosrov Barışanın Şeirinə Postmodern Yanaşma
Rəsul Məlikoğlu
Xülasə:
İran Azərbaycanı ədəbiyyatında postmodern şeir hələ də sabit bir mövqe qazanmamışdır. Amma bəzi müasir şairlərin əsərlərində bu meylin izləri müşahidə olunur. Xosrov Barışanın «Yenı Bir Ritim» adlı şeiri, dil, nəql və kimlik mövzularına şüurlu yanaşması ilə postmodern mətn kimi seçilir. Bu məqalədə həmin şeirə göstərici analiz (semiotika) və struktur baxımından nəzər salınır və onun postmodern şeir xüsusiyyətləri araşdırılır.
Giriş:
Postmodernizm, xüsusilə şeir sahəsində, modernizmin mənaya, quruluşa və dilə gətirdiyi sabitliyi sual altına alan bir böhranın nəticəsidir. Postmodern şeirdə artıq ardıcıl nəql, birmənalı dil və sabit kimlik yoxdur. Bunun yerinə qırılma, oyun, ironiya və şübhə gəlir. İran Azərbaycanı ədəbiyyatında bu cərəyan tədricən özünü göstərməkdədir. Xosrov Barışanın «Yenı Bir Ritim» şeiri bu dönüşümün canlı sübutudur.
Strukturun dağılması və nəqlin parçalanması
Şeir nə girişlə, nə də klassik nəql xətti ilə başlayır:«Qaranlığı mən yazmadım gecəyə, gözlərin yazdı…»
Bu cümlə bir sevgi durumunu təsvir etməkdənsə, “mən” və “sən” münasibətini metafizik və bədii bir səviyyədə yenidən qurur. Şeir irəlilədikcə də, ardıcıl hekayədən imtina edir və bir sıra qırıq obrazlar və fraqmentlər şəklində qurulur.
Dil: Mənanı ötürən deyil, yaradan vasitə
Postmodernizmdə dil nə şəffafdır, nə də neytral. Şair dili qəsdən əyir, qırır və mənasızlaşdırır ki, yeni bir məna doğulsun:
«Kitab yox, bitik deyir, varaqlanır… ayaqlanır…»
Bu səs və mənaca oyunlar şeiri hiss ötürməkdən çıxarıb bir dil-məna oyununa çevirir. Həmçinin:
«Başlanğıcda kəlmə idi və kəlmə tanrı idi.»
Bu ifadə, müqəddəs bir mətnə (Yəhya İncilinə) istinaddır, amma dini deyil, hətta üsyankar bir mətnin içində gəldiyindən ilkin məna çərçivəsindən çıxarılır.
Mətnlərarasılıq və qarışıq istinadlar
Şair İncillə, Qurani-Kərimlə, klassik eşq mədəniyyəti ilə (Leyla, Yusif), və yerli reallıqlarla (Təbrizin Əmir Bazarı) dialoq qurur, amma onları təkrar yaratmaqla. Heç bir istinad orijinal yerində qalmaz; hər şey şairin zehnində bir oyuna çevrilir:
«Yox, sən Yusif deyilsən ki…
Səni göstərən barmağımı kəsdilər»
Bu, Yusif hekayəsinin bir parodiyasıdır. Eşq obrazı cismani zorakılıqla birləşir və qurtuluş simvolu olan Yusif obrazı yaralı bir simaya çevrilir.
Kimliyin axıcılığı və özünü itirmə böhranı
Şair özünü «şair», «dəli» və sonda «kimliksiz» olaraq təsvir edir:
> «Kimliksiz bir dəyiyəm.»
Özündən uzaq düşmək, ümidsizlik və məna böhranı postmodernizmin əsas anlayışlarındandır. Bu hisslər şeirdə duyğusal və vizual bir dillə verilir.
Acı yumor və ironiya
Şair acısını, yorğunluğunu anlatmaqla yanaşı, dilində incə yumordan da istifadə edir:
> «Bazarından sənə sırğa ala bilmədim… Axı şairəm, tacir deyiləm»
Burada «şair»lə «tacir»in qarşılaşdırılması acı və ağıllı bir ironiya yaradır. Şair sevgi alış-verişindən kənar qalır, amma bunu bir fəxr kimi deyil, bir çarəsizlik olaraq deyir.
Sonluq: Şeir, mənanın uğursuzluğu kimi
Şeir qar, Təbriz, itkinlik və dumanlı şəhər obrazları ilə sona yetir. Heç bir düyün açılmır, heç bir aydın nəticə təqdim olunmur:
> «Bu şeir sonsuza dək islacaq qalacaq göz yaşlarımda!»
Şeir göz yaşlarında qalır—islak, natamam, sonsuz—postmodern yanaşmada olduğu kimi həyatın özünə bənzəyir.
Nəticə:
«Yenı Bir Ritim» şeiri, dil, struktur və məna baxımından postmodern ünsürləri daşıyır. Xosrov Barışan klassik və hətta modern formullardan uzaq duraraq, şübhə, qeyri-müəyyənlik və gerçəkliklə oyuna söykənən bir şeir yaradır. Bu əsəri, İran Azərbaycanı ədəbiyyatında ciddi postmodern şeirin ilk örnəklərindən saymaq mümkündür—bir mətn ki, dağılma və yaradılış sərhədində addımlayır.
