Şanghay İşbirliği Örgütünün Bişkek’teki Zirvesinde:
Türkçe Diyalogdan Çok Kutuplu Dünyaya
Ahmet Sağlam
Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’teki ŞİÖ Zirvesi sırasında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan arasında yaşanan kısa “su diyaloğu” iki liderin tercümana ihtiyaç duymadan Türkçenin lehçeleri ile iletişim kurmaları bakımından sembolik ama güçlü bir mesaj olarak okunabilir.
Aliyev’in Pezeşkiyan’ın önündeki Gürcistan menşeli suya atıfta bulunarak Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinde üretilen İstisu’yu önermesi ve Pezeşkiyan’ın buna aynı dilde esprili karşılık vermesi, siyasi müzakerelerin ötesinde Azerbaycan Türkleri ve İran’ın nüfusunun büyük bir bölümünü oluşturan İran Türkleri arasındaki kardeşlik bağlarının görünürlüğü açısında dünyaya önemli bir mesaj olarak kabul edilebilir. Aynı zamanda Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Karabağ bölgesinde üretilen İstisu’yu İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’a Türkçe olarak ikram etmesi Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’a ince bir mesajı olarak da yorumlanabilir. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın Türkçe olarak samimi bir vücut dili ile Türkçe cevap vermesi Aliyev’in verdiği mesaja olumlu bir karşılık olarak addedilebilir.
Bütün bunlarla birlikte Pezeşkiyan’ın İran’da Türkçeyi kamusal alanda ve siyasi iletişimde sıklıkla kullanması, uluslararası bir zirvede de konuşması İran’ın önemli bir bölümünü oluşturan İran Türklerinin kültürel kimliği açısından da dikkati çeken bir mesaj olarak öne çıkarken konunun yalnızca diplomatik bir nezaket anı olmadığı yönünde de değerlendirmede bulunulabilir.
İki lider arasındaki bu doğal iletişim, son dönemde Azerbaycan ile İran arasında sınır güvenliği, ulaştırma, enerji ve bölgesel istikrar başlıklarında yeniden yoğunlaşan diyaloğun insani ve kültürel zeminini de güçlendiren bir görüntü oluşturmuştur. Bu diyalog son zamanlarda iki komşu ülke arasında verilen en önemli mesaj olarak da değerlendirilebilir.
Dolayısıyla birkaç saniyelik “su sohbeti”, Türkçenin bölgedeki istikrarı sağlaması açısından Bişkek Zirvesi’nin en çarpıcı sembolik anlamlarından birisini oluşturmuştur.
Kırgızistan’ın Bişkek şehrinde gerçekleştirilen Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Devlet Başkanları Konseyi toplantısının öne çıkan bir diğer mesajı da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in ve Belarus Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko’nun zirve oturumları arasında gerçekleştirdiği samimi gayriresmî sohbet olmuştur. Zirve esnasında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in ve Belarus Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko’nun samimi görüntüleri diplomatik açıdan tek başına bağlayıcı bir sonuç üretmese de Türkiye’nin uluslararası alanda barışçıl ve çok boyutlu dış politikasında ara bulucu rolünü göstermesi açısından önemli bir mesaj olarak okunabilir. Bu mesaj Türkiye’nin farklı güç merkezleriyle iletişim kanallarını açık tuttuğunu gösteren sembolik bir temas olarak da ayrıca kıymetlidir. Dolayısıyla bu durum Türkiye’nin NATO üyeliği ve Batı ile ilişkileri açısından bir kopuş manasına gelmediği gibi Ankara’nın ŞİÖ politikasının mevcut ittifak ilişkilerinin yerine yeni bir blok tercihi koymadan değişen uluslararası sistemde çok yönlü diplomasiyi ve ekonomik bağlantıları genişletme arayışı olarak da kabul edilebilir.
Bişkek Zirvesi’nin en önemli yönlerinden biri de ŞİÖ’nün güvenlik merkezli başlangıç çizgisinin giderek daha geniş bir ekonomik ve teknolojik iş birliği gündemine doğru yönlendirilmesidir. Örgütün resmî açıklamasına göre zirvede siyaset ve güvenliğin yanında ticaret, yatırım, enerji, sanayi, çevre, turizm ve yeni teknolojilerin ele alındığı bildirilmiştir. Toplantı sonunda 28 belgenin kabul edilmesi ve ŞİÖ Genel Sekreterliği ile Afrika Birliği Komisyonu arasında mutabakat zaptı imzalanmasına karar verilmesi, örgütün yalnızca Avrasya içindeki iş birliğini değil, dış bağlantılarını da genişletme eğilimini göstermektedir.
Söz konusu zirvede ekonomik açıdan Çin’in yaklaşımının belirleyici olduğu görülmektedir. Şi Cinping’nin ŞİÖ ülkeleri arasında ticaret ve yatırımın yanı sıra; ulaştırma, enerji kaynakları, yapay zekâ, dijital ekonomi, yeşil sanayi ve yeşil madencilik alanlarında iş birliğinin geliştirilmesini tavsiye ettiği ortadadır. Çin ayrıca ŞİÖ ülkeleriyle uluslararası yapay zekâ uygulama iş birliği merkezi kuracağını ve Çin’in liman şehri Tianjin’de, Çin-ŞİÖ liman ekonomik iş birliği merkezi oluşturacağını açıklamıştır. Bu yaklaşım, ŞİÖ’nün ekonomik gündeminin yalnızca ham madde ve ticaret akışlarıyla sınırlı kalmayıp yüksek teknoloji, dijitalleşme ve yeni sanayi zincirlerine doğru genişlediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca Kırgızistan-Çin arasında yatırım, ulaştırma ve gümrük alanlarında önemli anlaşmalar imzalanmış olup özellikle Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolunun geliştirilmesi, sınır kapılarının modernizasyonu ve ticaretin kolaylaştırılması öne çıkan başlıklar arasında yer almıştır. Bu durum Türkistan’ın (Orta Asya’nın) Çin merkezli ulaştırma ve ticaret ağlarıyla giderek daha fazla bütünleştiğini göstermektedir.
Zirvenin diğer bir önemli görüşmeleri arasında Azerbaycan-Ermenistan temaslarının olduğu görülmektedir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın Bişkek’te gerçekleştirdiği görüşmede Washington’da 2025’te imzalanan ortak deklarasyon ve barış anlaşmasının metninin parafe edilmesi süreci ele alındığı Azerbaycan’dan Ermenistan’a petrol ürünleri ihracatı, üçüncü ülkelerden gelen tahıl ve diğer malların Azerbaycan üzerinden Ermenistan’a transit geçişi ve iki ülke arasında ticaret ilişkilerinin geliştirilmesi, barışın ekonomik sonuçları olarak görülebilir. Ayrıca “Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)” kapsamındaki bağlantı projelerinin uygulanması gündeme gelmiş bu gelişmelerin Kafkasya ile Türkistan (Orta Asya) arasındaki ulaşım koridorlarının yalnızca jeopolitik değil, ticari bir mesele olarak da önem kazandığını göstermektedir.
Bununla birlikte Bişkek Zirvesi’nin güvenlik boyutunun zirve esansında ŞİÖ üyesi İran ile ABD arasında yeniden doğrudan askerî çatışmanın gölgesinde kaldığı görülmektedir. ABD’nin İran’a yönelik askerî saldırısının ardından İran’ın ABD üslerine füze saldırıları düzenlemesi zirvenin “çok kutuplu dünya” ve bölgesel güvenlik mesajlarıyla aynı zaman dilimine denk gelmesi ABD’nin zirveye yönelik genel bir mesajı olarak okunabilir. Bütün bunlarla birlikte Rusya’nın ve Çin’in İran’a yönelik saldırıları kınamayla kalması ŞİÖ’nün siyasi dayanışma mekanizması olarak kalacağı ve doğrudan askerî güvenlik garantisine dönüşmeyeceği şeklinde de yorumlanabilir. Ayrıca zirve esnasında ABD’nin İran’a gerçekleştirdiği bu saldırıya Çin ve Rusya’nın kınama niteliğindeki bu cevabı ŞİÖ’nün üyesi olan bir ülkenin karşı karşıya olduğu doğrudan askerî tehdide karşı örgütün kolektif güvenlik kapasitesinin sınırlı olduğunu da ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Bişkek zirvesi esnasında ABD’nin İran’a saldırısı ve Rusya ile Çin’in bu saldırıya verdiği kınama niteliğindeki cevap ŞİÖ’nün gelecekteki etkinliğini ne yönden olacağını göstermesi bakımından da önemlidir.
Bütün bunlarla birlikte Hürmüz Boğazı’ndaki istikrarsızlık petrol taşımacılığı ve enerji fiyatları üzerinde doğrudan baskı oluştururken, Avrasya ülkelerini alternatif kara ve demir yolu güzergâhlarının güvenliği konusunda daha fazla düşünmeye ittiği görülmektedir. Bu sebeple Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu, Türkistan (Orta Asya) ulaşım ağları ve Kafkasya üzerinden gelişen yeni bağlantılar yalnızca kalkınma projeleri değil, aynı zamanda enerji ve tedarik zinciri risklerine karşı stratejik araçlar olarak önem kazandığı dikkati çekmektedir.
Sonuç olarak Bişkek Zirvesi hakkında kısa bir değerlendirme yapmak gerekirse ŞİÖ’nün klasik manada NATO benzeri bir askerî ittifaka dönüşmeden ziyade, farklı siyasi sistemleri ve ekonomik çıkarları aynı çatı altında buluşturan çok boyutlu bir Avrasya platformu olma yönünde ilerlediği müşahede edilmektedir. Erdoğan-Putin-Lukaşenko’nun zirve esnasındaki gayriresmî temasının oluşturduğu görüntü de bu genişleyen diplomatik alanın sembollerinden biri olarak okunabilir. Önümüzdeki dönemde ŞİÖ’nün ağırlığının yalnızca üye ülkelerin ekonomik büyüklüğüyle değil, ulaştırma, enerji, teknoloji ve ticaret alanlarında aldığı kararları ne ölçüde somut ve sürdürülebilir mekanizmalara dönüştürebileceğiyle belirleneceği ortadadır.
www.saglamahmet.com / 03.09.2026
