Modern Irak Tarihinde Türkmenlere Tanınan Sosyal Ve Kültürel Haklar

Bu akademik makale Dr. Rawyar Abbas Jaafar al-Jabbari Kerkük Üniversitesi, İnsanî Bilimler Eğitim Fakültesi, Türkçe Bölümü, ORCID: 0000-0001-7235-4367, rawyarjabbari@uokirkuk.edu.iq Dr. Zana BAYKAL Türkiye, Sakarya Üniversitesi, Ortadoğu Enstitüsü, Ortadoğu Çalışmaları, ORCID: 0000-0002-6003-6959, zbaykal@sakarya.edu.tr

Türkler Ortaçağdan itibaren Ortadoğu bölgesinde aktif olarak varlık gösteren kadim bir topluluktur. Bölgenin siyasî, askerî, ekonomik, toplumsal, kültürel ve edebî hayatına önemli katkılar veren Türkler bir o kadar da bu coğrafyada yaşayan diğer milletlerin yaşantısından etkilenmiştir. Karşılıklı etkileşim, zaman içerisinde Türk dili ve toplumunda ayrışmalar ve yeni ana kollar ortaya çıkarmıştır. Bu kollardan biri de Türkiye Türklerinden siyasî ve coğrafî olarak kopan Irak Türkmenleridir. Özellikle de birçok Türk ve Türkmen unsurunu aynı çatı altında toplayan Osmanlı siyasî sisteminin dağılması bu kopuşu hızlandırmıştır. Modern Irak’ın kuruluşu ile birlikte Irak Türkmenleri; Arap ve Kürtlerden sonra Irak’ı meydana getiren üçüncü etnik topluluk olarak tanınmış ve Irak’ın siyasî ve toplumsal hayatında yeni bir role kavuşmuşlardır. Krallık, dikta rejimi ve demokrasi deneyimleri yaşayan ülkede başa gelen yönetimler Türkmen halkına karşı konjonktüre bağlı olarak bazen sert bazen de yumuşak politikalar izlemiştir. Bu araştırma Irak’ın kuruluşundan bugüne kadar Türkmenlere tanınan sosyal ve kültürel hakları ile o hakların uygulanışını konu edinmektedir. Araştırmanın hipotezi Irak Türkmenlerine yıllar içerisinde anadilinde eğitimden, Türkmence yayın basım faaliyetlerine kadar çeşitli ve kapsamlı sosyal ve kültürel hakların tanındığını fakat pratikte hükümetlerin bunları uygulamaya koymaya isteksiz davrandığıdır. Örneğin; Baas partisi döneminde Türkmenlerin basın ve yayım hakları yasal güvenceye sahip olmasına rağmen buhakkın kullanılması birçok şarta ve denetlemelere tabii kılınmış ve böylece özgür kullanımı sınırlandırılmıştır. Bu tür baskılar Türkmenlerin sosyal ve kültürel hayatının canlı olduğu Kerkük’te daha şiddetli şekilde uygulanmıştır Bundan dolayı Kerkük’te Türkmence yapılan yayın ve faaliyet sayısı azalmıştır. Araştırmanın hipotezini test etmek için metot olarak vaka çalışması çerçevesinde süreç analizi kullanılmıştır. Araştırma kapsamında arşivler, yasalar, mevzuatlar, akademik araştırmalar ile gazete haberleri incelenmiş ve konuyla ilgili deneyime sahip 40 Türkmen ile mülakat gerçekleştirilmiştir.