Kerkük Hoyratları[1]

Dr. Şemsettin Küzeci

Irak Türkmen Edebiyatında, şiirin başlangıcı sayılan Hoyrat–Horyat–Koyrat–Koryat bir duygu ve düşünceyi özgün yollarıyla dile getiren, yedi heceli, dört ve ya da fazla mısralı bir halk şiiri türüdür. Hoyrat sadece Irak Türkmen edebiyatında değil. Azerbaycan’da, Türkiye’nin Anadolu yörelerinde de damgasını vurmuştu.[2]

Azerbaycan’da bayatı, Anadolu’da cinaslı mâni olarak adlandırılmıştır. Horyat denilince Kerkük, Kerkük denilince horyat gelir akla. Iraklı Türkümün, Türkmen’imin feryatları horyatlaşır, horyatları feryatlaşır. Sevdalı kalplerin sızlanışıdır horyat, yaralı yüreklerin sızan kanıdır horyat, gönüller yangınıdır horyat. Kerkük’ümün horyatları feryat olur, feryatları horyat. Kerkük feryadın, feryat horyatın eş anlamlısıdır sanki. Türkmen’in feryadını horyat horyat yükseltir, dağ taşı inletir, yazı yabana dinletir. Baba Gürgür gibi yanar bağrı, şahrem şahrem sinesinde eksilmez sızı ağrı. Ne biter derdi ne tükenir çilesi. Yanık yanık söylenir.[3]

Yşa xanda

Ol xancı yaşa xanda

Kimse demez neyivdi

Gözümnnen yaş axanda

Erbil’in, Tuzhurmatı’nın, Telafer’in, Kerkük’ün ovası obası, bahçesi bağı, çayı çayırı Türk ile kaynaşır, Türkü ile söyleşir. Kerkük’e horyat, horyata Kerkük pek yaraşır. Bu küçücük nazım birimine bütün bir dünyayı sığdırabilenlerin dilinde Türk’ün sevinci, kıvancı, neşesi, gururu, acısı, gururu, öfkesi, sıla hasreti, mizah duygusu, evlat sevgisi, vatan ve millet sevdası, hürriyet ve istiklal aşkı bir güzellikler güldestesi olup ulam ulam göklere ağar, sonra bir rahmet bulutu halinde Türk Dünyasına yağar. Kerkük’te olduğu gibi Urfa’da da vardır Horyat, Elazığ’da da. Can Azerbaycan’a uzanıp “Bayatı” oluverir horyat.

Azizim, yaman günde

Boynumda yaman günde

Bir yaxşı yüz yaşasın

Ölsün yüz yaman günde

Klasik edebiyatımızın “Rübai”si ne ise halk edebiyatımızın “Horyat”ı da odur denilebilir. Yedi heceli, üç mısralı bu nazım biçiminde duygular, düşünceler, Gökçek Türkçenin özellikleri, güzellikleri öylesine yoğun ve öylesine ustaca işlenir ki, Yahya Kemal gibi titiz, bir o derecede de güç beğenir bir şair bile bu görkem karşısında feveran eder:

Ağlıram gülmüyençin

Göz yaşın silmiyençin

Derdin diyen rahatlar

Vay derdin demiyençin

***

Hoyrat Türleri: Hoyrat iki şekildedir.

Cinaslı.
Cinsiz (Dörtlük)

Cinaslı:

İlk mısra 3 veya 4 heceden oluşur ve birden fazla anlam taşır. 2, 3 ve 4’üncü mısralar 7 heceden oluşur. Kafiye ise 1, 2 ve 4’üncü mısralarda birleşir. 3. mısra ise 7 heceli serbest kalır ve hoyratın şahdamarı sayılır cinasından sonra.

Güle naz

Bülbül eyler güle naz

İndim o dost bahçesine

Ağlıyan çok gülen az

Cinasız (Dörtlük):

Dört veya daha fazla mısradan oluşan 7 heceli 1, 2 ve 4’üncü mısraları kafiyeli olur. 3. mısra ise serbest olur.

Al tehpiziv zikr–ele

Her ni’mete şükr–ele

Yük ağır menzil uzak

Gel bu yola fikr–ele

Türkmeneli’nde horyat yazanları adları say say bitmez. Ama adlarını altın harflerle Türkmen edebiyatı literatürüne yazan bazı isimleri zikretmek mümkündür. Onlardan: Osman Mazlum, Mehmet İzzet Hattat, Ali Marufoğlu, Felakoğlu, Faruk Faik Köprülü, Kemal Ömer Beg, Cumhur Kerküklü, Cihat Demirci, Şahin Dayıkadır, Hüsam Hasret, Esat Erbil, Şemsettin Küzeci, Eyüp Hikmet Kerküklü, Fazıl Kebapçıoğlu ve başkaları…

Düz Yazı

Edebiyatımızın köklü, zengin bir edebiyat olduğunda kuşkumuz yoktur. Zira eskiden öner doğru bir adı atmış ise, şimdi yüzlerce belki de binlerce öne doğru adımlar atmıştır. Edebiyatta şiirin kapsadığı büyük coğrafyayı, düz yazı sanat onun değerini ve ölçüsünü belirtmiştir. Bu alanda düz yazı yazanlarından; Ata Terzibaşı, Hayrullah Kazım, Fazıl Mehdi Bayat, Abdüllatif Bendeoğlu, Abdulhakim Rejioğlu, Fazıl Demirci, Erşat Hürmüzlü, Habib Hürmüzlü, Ali Marugoğlu, Mehme Hurşit Dakuklu, Fuat Hamdi, Nefi Demirci, Suphi Saatçi, Şakir Sabir Zabit, Kasım Sarıkahya, Necat Kevser, Aydın Kerkük, Faruk Faik Köprülü, Şemsettin Küzeci ve başkaları…

Roman

Irak Türkmen Edebiyatında roman türü 19. Yüzyılın sonlarında ortaya çıktı. Diye biliriz ki, Hikâyeden romana geçiş olarak değerlendirildi. Türkmen edebiyatında roman türü diğer türlere göre daha yayın değildir. Ancak 2003 sonra daha da ilgi gördü ve yaygın bir hale getirildi. Her ne kadar Türk dünyası ve dünya edebiyatına fazla ürün veremese de Türkmen romancıları, 2003 yılından sonra rahat nefes alarak, hızlı adımlarla ilerlemeye çalışmışlardır.

Irak Türkmen Edebiyatı’nda ilk çeviri roman, Nisan 1913 tarihinde Maarif dergisinde çıkan Sernüvişt-î Kaza’dır. Eser, Ali Kemal Kâhyaoğlu tarafından Fransızcadan Türkmen Türkçesi’ne çevrilmiştir. Ortak Devir Irak Türkmen Edebiyatı’nda çevrilen Sernüvişt-î Kaza romanı ilk olmakla birlikte aynı zamanda yeni dönemin başlangıcıdır.[4]

Osmanlı hâkimiyetinin son dönemlerinde Mezopotamya’nın kuzeybatısında yer alan Musul vilayetinde dünyaya gelen Hayrettin Farukî’nin 1915 yılında yazdığı Kadın Kalbi romanı ilk telif roman olmakla birlikte 2013 yılına kadar arşivlerde kalmıştır. Kadın Kalbi romanı; Prof. Dr. Mehmet Ömer Kazancı tarafından Latin alfabesine aktarılarak kitaplaştırılmıştır.[5]

Irak’ta Cumhuriyet döneminde; Abdülhüseyin Umran tarafından Türkmen Türkçesiyle yazılmış “Göktepe” romanı ilk roman olarak 1975’te Bağdat’ta basılarak, Türkmen edebiyatı tarihinde yerini almıştır.

Bağdat’ta yayınlanan Yurt gazetesi dizi şeklinde Türkmen romanlarına yermiştir. Bu alanda Celâl Polat’ın “Yalımlar Gölgesinde” romanı ve Hamza Hamamcıoğlu’nun “Sırmalı Pabuç,” “Beyaz Horoz”, “Efsun” ve “Yorgun Kuta” adlı romanlar okurlarıyla tanışmıştır.

2003[6] yılından sonra Türkmen romancıları bol bol ürün vermeye başlamışlardır. Onlardan: Hamza Hamamcıoğlu, Celâl Polat, Necmettin Bayraktar, Hicran Kadıoğlu, Abdülhüseyin Umran Benderoğlu, Kemal Beyatlı gibi isimler roman alanında adlarını duyurmaya gayret gösterdiler.

Türkmen edebiyatında yazılan romanların konuları genel olarak milli ve sosyal temalar içermektedir.

Sonuç

Irak Türkmen edebiyatı umum Türk edebiyatının önemli bir parçası olarak dünya edebiyatı tarihine geçmiştir. Türkmenlerin yazılı edebiyatı Nesimi ile başlamıştır. Fuzuli ile devam etmiştir. Osmanlı döneminde Irak devleti (Musul, Bağdat ve Basra) Vilayetlerinde icra edilen Türkmen edebiyatı Osmanlının bir parçası olarak Literatüre geçmiştir. 1918 yılından sonra Irak işgal eden İngilizler, Irak devletini kurmuş, Irak edebiyatı da yeni bir dönüm noktasına girmiştir. Bu tarihten sonra Irak’ta Arap, Türkmen, Kürt ve Süryani edebiyatı ayrı ayrı bağımsız olarak yeni akımlarıyla yollarına devam etmiştir. Irak’ta resmi dili Arapça olduktan sonra, Türkmen edebiyatı de Arap dilinin etkisinde kalarak varlığını göstermeye çalışmıştır. Ancak Osmanlının etkisi hale Türkmen edebiyatı üzerinde yoğunluk göstermektedir. 1968-2003 yılları arasında iktidar olan Baas Partisi her ne kadar Türkmenlere asimilasyon, sindirme, yok etme politikası uygulasa da Türkmenler kendi edebiyatına sahip çıkmışlar.

Özellikle de milli temalı edebiyat özelliğiyle de Irak’ta bir varlık mücadelesi vererek benliklerini, kültürlerini, edebiyatlarını, folklorlarını ve sanatlarını edebiyat yoluyla ayakta tutmaya gayret göstermişlerdir.

Bugün Irak Türkmen edebiyatı (Türkmeneli Edebiyatı) var güçleri ile Türk dünyası edebiyatı ve dünya edebiyatı arasında kendilerini ispatlamaya çalışmaktadır. Türkmen aydınları yurt içi ve yurtdışı platformlarda onlarda eserlerini Latin hafilerinde ve yabancı dillerinde vererek, Türk dünyası kütüphanelerini zenginleştirmişlerdir. Öte yandan Azerbaycan’ın Başkenti Bakü’de İlimler Akademisi’nde Irak Türkmen edebiyatı Araştırmaları Merkezinin de kurulması Irak Türkmen edebiyatının tanıtılması ve geliştirilmesi için büyük bir adımdır ve kazanımdır.

Kaynakça

Abdüllatif Benderoğlu, Irak Türkmen Edebiyatına Bir Bakış, 1. ve 2. Cilt. Bağdat 1989

Aydıl Erol, Horyatlar, İstanbul 2000

Fazıl M. Bayat, Irak’ta Türkmen Edebiyatı Tarihi (1958-1968). Bağdat 1984

Mehmet Ömer Kazancı, Hışırtılar, TBA Yayınları, Erbil 2019

………………………, Günümüz Irak Türkmen Öyküsü, Ankara 2022

Rawyar Cebbari. Irak Türkmen Romanları Üzerine Bir İnceleme (1915-2018) Doktora Tezi. Sakarya Ün. 2021

Şakir Sabır Zabit. Irak’ta Türkmen Tarihi Özeti (673-1958). Maarif Matbaası. Bağdat 1960. Arapça

Şakir Sabir Zabıt, Aşiret el-Bayat, Menşurat Meclis Türkmen (Türkmen Meclis Yayınları), (2. Baskı), Matbat Nercis, Kerkük 2004.

Şakir Sabir, Zabit, 1-Bayat Aşireti Hakkında Bir Araştırma, Bağdat-1965. 2Tarih es-Sadaka Beynel – Irak ve Türkiye Bağdat 1955.

Şemseddin Sâmî, Kamus-i Türk, İstanbul 1312.

Şemsettin Küzeci, Hoyratlarım. VEKTÖR Yayın. Bakü 2004