İraq türkmənləri: Statistik soyqırımdan siyasi intihara
Politoloq Rüstəmli Aydan
Giriş: Rəqəmlərlə öldürülən millət
Bir milləti yox etmək üçün tanklar, bombalar, kütləvi qırğınlar lazım deyil. Bəzən onu sadəcə saymaqdan imtina etmək kifayətdir. Bəzən onun adını dəftərdən silmək, uşaqlarına öz adlarını qadağan etmək, məhəllələrinin adını dəyişdirmək, torpaqlarını başqalarına paylamaq kifayətdir. Və ən əsası — onu azlıq elan etmək kifayətdir. Çünki “azlıq” olan millətin səsi çıxmaz, haqqı olmaz, torpağı əlindən alınar.
İraq türkmanları bu prosesin bütün mərhələlərini yaşamışdır. Yüz ildən artıqdır ki, onların varlığı rəqəmlər üzərində oynanan ən qanlı siyasi oyunun predmetidir. Və bu gün, 2026-cı ildə, biz hələ də eyni sualı soruşuruq: İraqda neçə türkman var? Bu sualın özü artıq ittihamdır. Çünki bir millətin sayını bilməmək, onu rəsmən tanımamaq deməkdir.
- 1957: Həqiqətin son göründüyü il
İraq tarixində yalnız bir dəfə — 1957-ci ildə — türkmanlar olduğu kimi göstərildi: 567 min nəfər, ümumi əhalinin 9,15 faizi. Bu rəqəm o gün türkmanların İraqdakı real varlığının sənədi idi.
Bundan sonra hər şey qaranlığa qərq oldu.
1968-ci ildə Baas partiyası hakimiyyətə gəldi. Və türkmanların adı statistikalardan silinməyə başladı. 1977-ci il siyahıyaalınması artıq elmi deyil, siyasi bir əməliyyat idi. Səddam Hüseyn öz əlilə türkmanları 2 faizə endirdi. Necə? Sadəcə kağız üzərində. Amma kağız üzərində silinən bir millət, real həyatda da əriməyə məhkum olur.
Bu, statistik soyqırımdır. Tankla deyil, qələmlə edilən soyqırım. Və ən təhlilisi odur ki, bu soyqırımı qurbanların özləri də qəbul etməyə məcbur edilirdi.
- Adların qəbri: Bir millətin yaddaşını silmək
Səddam rejimi türkmanları rəqəmlərdə azaltmaqla kifayətlənmədi. O, hər şeyin adını dəyişdirdi:
- Kərkük → Əl-Təmin (ərəbləşdirilmiş ad)
- Yıldızlar məktəbi → Fecir Cedid
- Qardaşlıq məktəbi → Baas, sonra Kadisiyet Səddam
- Şirincə kəndi → Yermuk
- Zində Nənə → Misir
- Yengine kəndi → Əbu Muhin
Uşaqlara türk adı qoymaq qadağan edildi. Doğulan körpələrə ərəb adları yazıldı. Türkman qəbiristanlıqları belə ad dəyişdirdi. Çayxanalar, hamamlar, məscidlər, küçələr, prospektlər — bir millətin məkan yaddaşı sistemli şəkildə məhv edildi.
Bu nədir? Bu, mədəni soyqırımdır. Bir milləti yaşadığı torpaqdan, danışdığı dildən, qoyduğu addan, yazdığı daşdan ayırmaqdır. Və bu proses bu gün də davam edir. Çünki türkmanların çoxu hələ də rəsmi sənədlərdə özünü “ərəb” yazmağa məcburdur. Yoxsa iş tapa bilməz, torpaq ala bilməz, yaşaya bilməz.
III. Torpaqları əllərindən alınan millət
Səddam rejimi türkmanları sayca azaltmaq üçün başqa bir üsul da işlətdi: onların yaşadığı torpaqları ərəblərə payladı.
1980-ci ildə cənub vilayətlərindən Kərkükə 10 min ərəb ailəsi köçürüldü. Türkmanlara məxsus əkin sahələri, kəndlər, bağlar müsadirə edildi. Kərkük qalası, Korya baranı, Tisin məhəllələri, Muhatta (vağzal) ərəblərə verildi. Altunköprü ilə Kərkük arasındakı türkman kəndləri — Ömər Bəy Nefitçi, Allahverdi, Molla Əbdülxalıq, Beşiktaş, Türkə, Yasəmən kəndi — hamısı ərəblərin əlinə keçdi.
2003-cü ildən sonra isə eyni ssenari, bu dəfə fərqli aktyorlarla təkrarlandı. Ərəbləşdirmə siyasəti yerini kürdləşdirmə siyasətinə verdi. Kürdistan Regional Hökuməti Ərbil, Süleymaniyə, Dohokdan minlərlə kürd ailəsini Kərkükə köçürdü. Onlara pulsuz torpaq verildi, ev tikildi, iş verildi. Hamilə qadınlar Şimali İraqda hamilə qalıb, Kərkükdə doğur, uşaqlarını Kərkük əhalisi kimi qeydiyyata aldırırdılar.
2003-cü ilə qədər Kərkükün əhalisi 839 min idi. 2017-ci ildə bu rəqəm 1 milyon 629 minə çatdı. 790 min nəfərlik artım. Təbii demoqrafik artım deyil. Bu, planlı demoqrafik mühəndislikdir.
- Köç edən canlar, əriyən millət
Türkmanlar təkcə sayca azaldılmadı, həm də fiziki olaraq İraqdan sürüldü.
Tələfər — Yaxın Şərqin ən böyük türkman şəhəri. İŞİD işğalından sonra əhalinin 80 faizi şəhəri tərk etdi. 524 min nəfərlik şəhərdə bu gün cəmi 100 min nəfər qalıb. Onların da 90 faizi şiə türkmanlardır. Sünni türkmanların çoxu Türkiyəyə qaçdı — 15 min ailə, 80 min nəfər.
Bağdad, Diyalə, Ərbil — türkmanların əsrlik məkanları — bu gün demoqrafik cəhətdən tanınmaz hala gəlib. Ərbildə 300 min türkman yaşasa da, onların siyasi təmsili 5 deputat kvotasına sıxışdırılıb. Bağdadda 400 min türkmanın varlığından rəsmi qurumların xəbəri yoxdur. Diyalədə isə türkmanlar özlərini “Ubeyd qəbiləsi” adlandırmağa məcbur olublar — çünki etnik kimlikləri təhlükəlidir.
1-5 milyon: Səssiz çoxluğun ittihamı
Materiallarda ən çarpıcı məlumat budur: İraq türkmanlarının real sayı 5 milyondur.
Bəli, beş milyon. Bu rəqəm İraq Müxalifətinin 2002-ci ildə qəbul etdiyi 6 faizlik (təxminən 1,3 milyon) təxmindən də, rəsmi statistikaların göstərdiyi 2 faizlik cüzi rəqəmdən də qat-qat böyükdür.
Bu rəqəmə kim etiraz edə bilər? Kimsə çıxıb deyə bilərmi ki, “yox, türkmanlar bu qədər deyil”? Necə? Hansı siyahıyaalmaya əsasən? 1977-ci ilin saxta statistikasına? 1987-ci ilin təhrif edilmiş rəqəmlərinə? Yoxsa heç vaxt aparılmayan, türkmanların olmadığı göstərilən siyahıyaalmalara?
5 milyon — bu, təkcə bir rəqəm deyil. Bu, bir ittihamdır. Yüz illik ərəbləşdirmə, kürdləşdirmə, soyqırım, məcburi köç, ad qadağası, torpaq müsadirəsi, mədəni assimilyasiya siyasətlərinə qarşı səssiz çoxluğun tarixə yazdığı ittihamnamədir.
2-Siyasi intihar: Nə üçün 5 milyon səssizdir?
Amma burada ən dəhşətli sual başqadır: Əgər türkmanlar 5 milyondursa, niyə onların səsi bu qədəf zəif eşidilir? Niyə İraq parlamentində cüzi sayda türkman deputatı var? Niyə Kürd parlamentində 5 deputat kvotasına sıxışdırılıblar? Niyə türkman siyasi partiyaları seçkilərdə 2-3 faizdən yuxarı səs ala bilmir?
Cavab ağırdır, amma söyləmək lazımdır: Türkmanlar siyasi intihar ediblər.
Tuzxurmatuda şiə-sünni qütbləşməsi türkmanları parçalayıb. Diyalədə tayfa mənsubiyyəti etnik mənsubiyyətin önünə keçib. Kərkükdə ərəb qubernatoru türkmanları saymır, kürd siyasətçilər isə onları öz aralarında bölüblər. Tələfər İŞİD-dən sonra boşaldı, əhalisi Türkiyəyə və İranın cənubuna səpələndi. Bağdaddakı 400 min türkmanın isə siyasi təmsili yoxdur.
Bir millət vahid siyasi iradə formalaşdıra bilmirsə, onun 5 milyon olmasının heç bir əhəmiyyəti yoxdur. O, 2 faiz kimi yaşamağa məhkumdur. Və bu, bəlkə də ərəbləşdirmədən, kürdləşdirmədən daha böyük faciədir: türkmanların özlərinin siyasi cəhətdən parçalanması.
Nəticə: Yaşamaq istəyirsənsə, sayılmalısan
Dünyada bir millətin varlığını təsdiq edən ən mühüm amil onun siyasi təmsilidir. Rəqəmlər siyasət yaradır, siyasət isə torpaq, büdcə, gələcək verir.
İraq türkmanları bu gün ən böyük paradoksla üz-üzədir: Onlar realda çoxdurlar, amma siyasətdə yoxdurlar. Rəqəmlərə görə azlıq, reallıqda çoxluq. Sənədlərdə yox, küçələrdə var. Parlamentdə səssiz, məhəllələrdə hay-küylü.
Bu günə qədər türkmanların üzərində ən böyük oyun statistikalar üzərində qurulub. 1957-ci ildə 9,15 faiz olan bir millət, 1977-ci ildə 2 faizə endirildi. 2002-ci ildə müxalifət özü belə onlara 6 faiz verdi. Halbuki onların real sayı 10-12 faiz, yəni 5 milyondur.
Bəs bu gün nə etmək lazımdır?
Birincisi, türkmanlar vahid siyasi iradə formalaşdırmalıdır. Şiə-sünni qütbləşməsi, tayfaçılıq, regional parçalanma aşılmalıdır. İkincisi, beynəlxalq ictimaiyyət İraqda müstəqil, etnik əsaslı siyahıyaalmanın keçirilməsinə nail olmalıdır. Üçüncüsü, Türkiyə regional güc olaraq türkmanların demoqrafik həqiqətini beynəlxalq platformalarda müdafiə etməlidir.
Çünki bu gün Kərkükün taleyi həll olunursa, bu, rəqəmlər üzərində həll olunur. Bu gün İraqın gələcək quruluşu müzakirə edilirsə, bu, etnik kvotalar üzərində edilir. Və bu müzakirələrdə türkmanlar ya 2 faizlik “azlıq” olaraq kənarda qalacaq, ya da 5 milyonluq “qurucu millət” olaraq masada oturacaq.
Üçüncü yol yoxdur.
Sayılmayan millət, əriyən millətdir. Və İraq türkmanları artıq kifayət qədər əridilər.
***
