Gazanfer Paşayev’in Bazı Kitapları

Gazanfer Paşayev’in Bazı Kitapları

Şemsettin Küzeci

 Azerbaycanlı ilim adamı Profesör Gazanfer Paşayev, 1960’lı yıllardan beri Irak Türkmenleri’nin edebiyatı, dili, folkloru ve medeniyeti ile yakından ilgilenmektedir. 1968 Yılında Kerkük Horyatları-Bayatıları eserlerini Resul Rıza ile ortaklaşa olarak ilk kitapları sayılır. Paşayev; Irak’ta yaşadığı 6 yıl içerisinde “6 Yıl Dicle-Fırat Sahillerinde” kitabını 1985 yılında basmıştır. Git gide bu kitaplar çoğaldı. Biz bu yazımızda bizim kütüphanemizde bulunan bazı kitaplarını aşağıya alıyoruz:

 Irak Kerkük Bayatıları, Bakü, 1983

Gazanfer Paşayev’in bu eseri 1983 yılında, “Yazıçı Yayınevi” tarafından Bakü’de yayınlanan, Azerbaycan Türkçesinde “bayatı” diye tanımlanan Irak Türkmen yöresine ait horyatları içermektedir. Gazanfer Paşayev’in horyatlar ve bayatı diye tanımlanan maniler üzerinde yaptığı incelemede bu iki edebî tür arasındaki aşırı benzerlik, oldukça dikkat çekmektedir. Hatta bu konu üzerine Ata Terzibaşı’nın da “Kardaşlık” dergisinde yer alan yazısına değinmekte fayda vardır: “Horyat, Irak’ta, Türkmenlerin yaşadığı bölgelerde meydana çıkmış, Irak’ta Osmanlı hükümranlığından önce kurulan Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmen devletleri, yani Selçuklular döneminde gelişmiştir. Horyatın kökleri Irak’tan Türkiye’ye, İran’ın kuzeyine, özellikle büyük çoğunluğu Türkmenlerin oluşturduğu Tebriz’e ve Rusya’da Azeri veya Azerbaycan diye adlandırılan ve Türkmenlerden oluşan Azerbaycan topraklarına yayılmıştır.”

Ata Terzibaşı’nın yapmış olduğu bu yorum, G. Paşayev tarafından “Iraq Kərkük Bayatıları” isimli kitapta yaptığı incelemeleri ve Azerbaycan’ın önemli şairlerinden olan Resul Rıza’nın önsöz yerine yazmış olduğu, “Uzak İllerin Yakın Töhfeleri” başlıklı yazısıyla aslında kendini kanıtlamış oldu. Şair yazısına, Fuzûlî ve onun edebi kişiliğini anlatmakla başlamış ve devam ederken Irak’ın kuzeyinde yaşayan Türkmenlerin etnik kimliklerini, bu bölgeye nasıl yerleştiklerini, onların dil ve etnik değerlerini, kültürlerini ve benzer soruların cevaplarını aramıştır. Bunun için kitapta bulunan horyatları inceleyen şair, iki lehçe arasında yakınlıktan duyduğu hayret ve olumlu düşüncelerini dile getirmiştir. Kitabı incelerken şairin bu görüşlerini inkâr etmek mümkün değildir. Şöyle ki derlenmiş horyatları incelediğimizde, Azerbaycan Türkçesinde, özellikle Güney Azerbaycan yöresinin ağzında bulunan bayatılarla benzerliğini, hatta bire bir karşılıkta olduklarını görmemiz mümkündür. Örneğin,

-Eğil yaylığın götür, Gız, desmalını govza,Men götürsem söz olar. Men govzasam söz olu.(Kerkük) (Güney Azerbaycan)Gazanfer Paşayev’e ait “Kerkükten Gelen Kardeş Sesi” başlıklı yazıyla devam eder. Yine bu yazıda da horyatlar ve bayatılar arasındaki benzerlikler anlatılıyor:

“Eziziyem yarı ter, “Yarı ter:

Yarı gönçe, yarı ter

Yarı gönçe, yarı ter,

Kirpik çalma, gözlerim Kirpik çalma, gözlerim,

Kölge salsam, yar iter.” Göz pnünden yar iter.”

 (Azerbaycan Türkçesi) (Kerkük Ağzı)

311 sayfa Türkmen horyatları, onların analizleri, sözlük ve horyatlarda geçen bazı kelimelerin gramer farklılıklarını içermektedir.

                                                                                                                                                            Kardaşlık Dergisi, No: 5, 1962, s.8

***

Irak Türkmen Folkloru. İstanbul, 1988

Azerbaycanlı tanınmış ilim adamı Irakşinas Prof. Dr. Gazanfer Paşayev’in “Irak Türkmen Folkloru” Kitabı Kerkük Vakfı tarafından Aralık 1998 yılında İstanbul’da yeni Türkçeyle yayınlandı. Kitabın ön sözünde Prof. Dr. Mahir Nakip: “Kitap, yıllarını Irak Türk folklorunun incelenmesine ve tanıtılmasına adamış Prof. Dr. Gazanfer Paşayev’in Profesörlük tezidir. Türkiye’de Irak Türkleri konusunda kitap yazanların hemen hemen tamamının Kerküklü olduğuna bakılırsa, Gazanfer Paşayev’in iki konuda müstesna bir araştırmacı olduğu ortaya çıkar. İlki Paşayev, Irak dışında, Irak Türklerinin folkloru konusunda kitap neşreden ve Iraklı olmayan ilk ilim adamıdır.

İkincisi de Paşayev, Irak dışında, Irak Türkleri Folkloru konusunda altı kitap neşreden ilk ve tek ilim adamıdır.” demiştir. Kitap; 316 sayfa olarak üç ana bölümden oluşmaktadır. Yazar, Altı yıl Irak ve Türkmen bölgelerinin yöresini adım adım, köy köy dolaşmış ve yaşlıların söylediklerini kayda alarak özel bir arşiv oluşturmuştur. Birinci bölümde Merasim Folkloru’nu ilk Türklerin inançları, yeminlerini vb tüm araştırmalarını yaparak kaleme almıştır. İkinci bölümünde Lirik türle edebiyatlarına, horyat ve manilerine değinmiş okuyucuyu tatmin etmiştir. Üçüncü bölümünde Epik tür kullanarak masal, destan vb. eserlerini okuyucuya iletmiştir.

Kitabın yazarı Prof. Dr. Paşayev: “Folklor, gerçekten bir milletin en büyük serveti, ruhu, psikolojisi, tarihidir; onun isteklerinin, tasavvur ve tefekkürünün, iç dünyasının aynası, bitip tükenmez inciler hazinesidir. Bütün bunların yanında Folklor, Doğulu düşünürlere, isabetliliği ve dakikliği ile öyle bir hikmet armağan etmiştir ki, dinleyenler hem şaşırır hem de hayran kalırlar.” demiştir. Kültürel bakımından Türk dünyasının ayrılmaz bir parçası olan Irak Türkmenleri de folklor yönünden çok zengin bir mirasa sahiptir. Irak Türkmen folklorunu bütün yönleriyle ele alan bu inceleme, hiç şüphesiz Irak Türkmenlerinin kültür ve medeniyet tarihi açısından önemli bir kaynak sayılır. İlk olarak yayın hayatına sunulan bu eserle, Türkmen folkloru alanında araştırma ve inceleme yapacak olanlar için de değerli bir başvuru kaynağıdır. Türkmen folkloruna açılan zengin bir pencereye sahip olacaklardır.

 ***

 İraq Türkman Folkloru, Bakü, 1992

“Irak Türkmen Folkloru” isimli kitap, aynı zamanda hayatının en önemli yıllarını Türk folklorunun incelenmesine ve tanıtılmasına adamış Prof. Dr. G. Paşayev’in profesörlük tezidir. 1992 yılında Bakü’de “Yazıçı” Yayınevi tarafından Kiril elifbasıyla yayınlanan kitap, 1998 yılında İstanbul’da İzzettin Kerkük Kültür ve Araştırma Vakfı (Kerkük Vakfı) tarafından İstanbul Türkçesine aktarılarak yeniden basılmıştır. Kitap aynı zamanda vakfın ilk yayını olarak kabul görmektedir. Kitabın Azerbaycan Türkçesinde yazılan nüshasına A. Benderoğlu tarafından “Şah Eser” başlığında önsöz yazılırken, Türkiye Türkçesinde yazılan nüshanın önsözünde “Abide Bir Eser” yazısı ile Erciyes Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. M. Nakip’e aittir. Aynı zamanda bu nüshanın editörlüğü de Mahir Nakip tarafından yapılmış ve yine M. Nakip tarafından Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.

Mahir Nakip, “Abide Bir Eser” başlığıyla yazıyor: “Burada okuyucunun dikkatini bir hususa çekmek gerekiyor. Eser okunurken görülecektir ki Sayın Paşayev, ‘Türkmen’i, ‘Türkman’dan ayırmaktadır. Hatta kitabın Azeri nüshasına “Irak-Türkman Folkluru” adını vermiştir. Paşayev’in çeşitli kaynaklara dayanarak savunduğu bu görüşe saygı duymak gerekmektedir. Ancak Türkiye’de ‘Türkman’ kelimesinin hiç kullanılmaması ve Irak Türklerinin ‘Türkmenler’ olarak tanınması, yazarın engin hoşgörüsüne sığınarak, bizi ‘Türkman’ yerine ‘Türkmen’ kelimesini kullanmaya zorlamıştır.”İncelediğimiz zaman G. Gaşayev’in hemen hemen bütün çalışmalarında Irak Türklerinin “Türkman” diye tanımlandırıldığını görmemiz mümkündür. Aslında gerçekten de bu görüşün savunulmasında fayda vardır. Çünkü bu gün maalesef pek çok devletlerde, özellikle Türk Cumhuriyetlerinde “Türkmen” kelimesi kullanıldığında, Türkmenistan Türkleri anlaşılmaktadır. Dört bölümden oluşan kitap 291 sayfadan oluşmaktadır. Kitabın birinci bölümü inançlar, yeminler, dua ve beddualar, ikinci bölümü fallar, halk ve dini bayram, hayatla ve yasla ilgili merasim ve nağmeleri, aynı zamanda düğün merasim ve nağmelerini içermektedir. Üçüncü bölüm, horyat ve maniler, halk türküleri, beşik nağmeleri, okşamalar, bilmeceleri içerirken, dördüncü bölüm, masal, atasözleri ve deyimler, fıkra ve destanları içermektedir.

***

Çağdaş Irak Şiirinden Seçmeler. Bakü, 2001

Kalbinde her daim Irak sevdası taşıyan ve bu sevda uğruna oldukça değerli çalışmalar yapan G. Paşayev, “Çağdaş İraq Şeirindən Seçmələr” isimli kitabını aslında 1990’lı yıllarda hazırlamıştır. Fakat mevcut siyasi durum, Sovyet yönetiminin kalkması, o yıllarda “Yazıçı” yayınevine sunulan kitabın basılmasına engel olmuştur. 2001 yılında Irak’ta Şair Hamit Sait’le görüştüğünde, sevdasından vazgeçmeyen Gazanfer Paşayev, ona kitabın basılacağına dair söz verdi. Fakat bir aksilik vardı. Kitap, yaklaşık on yıl önce hazırlanmıştı ve içinde şiirleri yer alan şairlerin bu zaman zarfında yazdıkları çok değerli şiirler, elbette vardı. Fakat yeni yayınlanan kitaba o şiirler eklenmedi.

Kitap yıllar öncesinden hazırlansa da 2001 yılında “Elm Yayınevi” tarafından Bakü’de basılmıştır. 104 sayfadan oluşan kitap, G. Paşayev’in ile A. Benderoğlu birlikte hazırlamış olduğu antoloji kitabıdır. Kitapta çağdaş Arap, Kürt ve Türkmen şairleri ve onlara ait şiirlerin Azerbaycan Türkçesinde tercümeleri üç farklı başlıkta ele alınmıştır. Kitapta, A. Bayatlı, A. Benderoğlu, N. Erbil, S. Nevres, R. Çavuş, H. Hamamcıoğlu, Ç. H. Haydar, M. Ö. Kazancı ve H. S. Hasanoğlu gibi önemli Türkmen şairlerinin yanında Hamit Sait, Muhammed El-Bedri gibi Arap ve Kürt şairlerin de şiirleri yer almaktadır. Arapça ve Kürtçe yazılan şiirler, Azerbaycan Türkçesine A. Benderoğlu tarafından aktarılmıştır. Kitapta yer alan şiirlerden önce yazarların hayatlarına ve edebî faaliyetlerine dair bilgiler de bulunmaktadır. Bu durum okurlara Irak şairlerini ve onların değerli şiirlerini tanıma fırsatı sunuyor.

 ***

Irak Bize Irak Değil, Bakü 2002

Azerbaycan’da “Kerkük Sevdalı Bilim İnsanı” denildiği zaman akıllara direk Gazanfer Paşayev gelmektedir. Bu tabir sayın Paşayev’i anlatan en güzel tabirdir muhtemelen. Hayatının en önemli yıllarını, herhangi çıkar olmadan, hatta başka bir görevden sorumluyken Irak Türklerine, onlarla ilgili çalışmalara adamak herkesin kolaylıkla yapabileceği bir iş değildir. Bu kitapçık aslında G. Paşayev’in yapmış olduğu en önemli işlerden biridir. 20 Haziran 2001 tarihinde Azerbaycan’da bulunan Nizami Gencevi adına Azerbaycan Edebiyat Müzesi’nde Irak Türkmenleri ile ilgili sergi yapıldı. Serginin yapılmış olduğu alan 84 metrekareyi kapsamaktaydı. Sergide Irak Türkmenlerinin kültür ve sanatlarını yansıtan çeşitli materyaller sergilenmiştir. “İraq Bizə İraq Deyil” isimli kitap da aslında serginin tanıtım kitapçığıdır. Kitapçık “Bakı Yayınevi” tarafından 2002 senesinde yayımlanmıştır.

Tanıtım kitabı niteliğinde olan kitabın ön sözü yerine müzenin müdürü İsrafil İsrafilov’un “Hər Şeydən Öncə” isimli yazısı yer almaktadır. Kitap, müzede sergilenen materyalleri ve Irak Türkmen kültürünü anlatan görselleri, serginin açılmasına dair görüşleri ve yapılan yorumları içermektedir. Bu görüşler arasında Suphi Saatçi’nin yorumunu vurgulamakta fayda vardır: “Prof. Dr. G. Paşayev değerli eserleriyle aslında Azerbaycanlılara Kerkük dünyası için bir pencere açtı ve Bakü’de Irak Türkmenlerinin bir elçisi oldu”. Yine aynı kitapçıkta Mahir Nakip yazıyor: “Kerkük ve Azerbaycan… Bu iki adanı bir birine bağlayan köprünün ilk mimarı Prof. Dr. G. Paşayev’dir. Gururla artık G. Paşayev’in de Ata Terzibaşı kadar değerli bir araştırmacı olduğunu gururla Söyleyebiliriz”.

***

Kerkük Folklorunun Janrları, Bakü, 2003

1990’lı yıllara kadar Sovyet coğrafyasında toplumun her alanında, özellikle edebiyat alanında fikir, düşünce özgürlükleri yok denilecek kadar azdı. Bu nedenle dönemin edebiyatçı, akademisyen ve yazarları, eserlerini mevcut rejimin ideolojisine yönelik içerikte yazmak zorundaydı. Türklük, millî değerler, hatta Türk dünyasına yönelik eserlerin yazılması, kültür ortaklığı ve b. konulara değinmek rejimin sert tepkisine neden oluyordu. Fakat istisnalar kaideyi bozmaz. G. Paşayev ise önemli istisnalardandır.

“Elm Yayımevi” tarafından 2003 yılında Bakü’de yayımlanan kitabın ön sözünde, yine “Abidə Bir Əsər” başlığıyla Erciyes Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Mahir Nakip yazıyor: “Bence folklorla ilgili çalışmaların birbirini takip eden üç aşaması vardır. Birinci aşaması malzeme derlemektir. İkinci bu malzemeyi tahlil etmek, üçüncüsü de bu malzemelerin başka yörelerle karşılaştırmalı çalışmalar, yazarın aynı zamanda tahlil ve yorum kabiliyetini, konuya ne ölçüde vakıf olduğunu gösterir.” Gerçekten de bu konuda G. Paşayev’i kutlamamız gerekmektedir. Üç bölümden oluşan kitabın birinci bölümünde, Irak Türkmenlerinin inançları, yeminleri, dualar ve beddualarını, dini ve geleneksel bayramlara, günlük yaşam, taziye ve düğünlere ait manilerini içermektedir. İkinci bölümü horyatlar, halk sanat müzikleri, türküleri ve şarkı sözlerini, bulmacaları anlatılırken, kitabın üçüncü bölümünde masalları, atasözleri ve değimleri, destanlar ve fıkraları içermektedir.

299 sayfadan oluşan kitap, Türkmen folkloruna ait malzemelerin sadece derlemesi değildir kitapta yer alan hemen hemen her edebî malzeme yazar tarafından analiz edilmiş, belirli karşılaştırmalara tabi tutulmuştur. Bu açıdan kitap oldukça önemli bir eserdir. İnceleme yapılırken Türk dünyasından olan pek çok dilci ve edebiyatçıların görüşleri ve çalışmalarına da değinilmiştir. Bu durum okurlara hem de derlenen malzemelere farklı perspektiflerden bakma imkânı da sunmaktadır.

***

 Kerkük Folklorunun Türleri, Bakü, 2003

Gazanfer Paşayev’in “Kerkük Folklorunun Türleri” adlı eseri “Elm Yayınları” tarafından 2003 yılında Bakü’de basıldı. 316 sayfadan oluşan eserde Paşayev, Irak Türklerinin folklorunu kaleme alarak tetkik etmiştir. Olguları sadece sadeleştirmemiş, derin tahlilleriyle kitabında ilmî sonuçlara varmış, kanaatlerinin mantıki noktalarla tespit etmiştir. Bu kitapta toplanan bilgi ve örnekler, mukayeseli tahliller, sadece folklorşinaslar için değil; aynı zamanda tarihçiler, etnograflar için de yeni ve önemlidir. Eserin bir diğer önemli yanı; çok sayıda Arapça, Rusça, İngilizce ve Türkçe kaynağın yanında Paşayev, birçok folklor örneklerini yazılı kaynaklardan almayarak, Kerkük yöresini adım adım dolaşarak yaşlıların söylediklerini yazıya geçirerek şahsi arşivine almıştır.

Üç ana bölümden oluşan kitabın birinci bölümünün ana başlığı “Merasim Folkloru”dur. Merasim Folkloru, “İlk Türler” ve “Halk Merasim ve Nağmeleri” olmak üzere iki bölüme ayrılır. İlk Türler başlığı altında “İnançlar”, “Yeminler”, “Dualar ve Beddualar” ve “Fallar” incelenir. Halk Merasim ve Nağmeleri kısmında da “Dinî Bayram ve Nağmeler”, “Ev Merasim ve Nağmeleri”, “Yas Merasim ve Nağmeleri” ve “Düğün Merasim ve Nağmeleri”incelenir. İkinci bölüme gelince, bu bölümde “Lirik Tür”, sırasıyla “Horyatlar ve Maniler”, “Halk Manileri ve Onların Poetik Metinleri”, “Halk Türküleri”, “Beşik Nağmeleri” ve “Bayatı-Bilmeceler” üzerinden incelenir. Üçüncü ve son bölümde de “Epik Tür” yer alır. Bu tür de “Masallar”, “Atasözleri ve Deyimler”, “Bilmeceler”, “Latîfeler” ve “Destanlar” üzerinden incelenmiştir.

***

Irak Türkmen Lehçesi, Bakü, 2004

Daha kısa zaman önce Azerbaycan’da Irak Türkmenleri ile ilgili yok denilecek kadar az bilgi sahibi insanlar varken, bugün Azerbaycan edebî sahalarında “Kerkükşinaslık” gibi bilim dalı faaliyet göstermektedir. Artık G. Paşayev sayesinde Irak Türkmen ağzı, edebiyatı, tarihi ve b. konular üzerine yüksek lisans, doktora tezleri, bilimsel ve edebi makaleler yazılmakta ve araştırmalar yapılmaktadır. Bu durum topluma Irak Türkmenlerini sözlü şekilde değil, bilimsel çalışmalarla da tanıtma imkânı sağlamıştır.

1.Paşayev’in bu tür çalışmaları pek çok dilci ve edebiyatçılar tarafından oldukça yüksek değerlendirilmektedir. Kitabın son söz yerine kaleme aldığı yazısında yine çok önemli dilcilerden olan Prof. Dr. T. Hacıyev anlatıyor: “O dönem genç G. Paşayev’in ilk çalışmalarını gördüğümüzde Irak’ta bulunduğu dönemleri çok iyi değerlendirmesinden, oradaki soydaşlarımızın dillerine ait pek çok kaynak edinmesi ve dilcilik alanımıza yeni konu getirmesinden dolayı çok memnun olduğumuzu dile getirmiştirk. Fakat ilk başlarda onun bu çalışmalarıyla akademik unvan almakla yetineceğini düşünüyorduk. Oysaki böyle olmadı. Bu genç araştırmacının ilk çalışmaları, aslında Kerkük Türkmen yöresinin daha geniş çalışılmasının temeli idi.”

Azerbaycan’da Irak Türkmenleri ile ilgili çalışmalar uzun zaman sadece G. Pşayev tarafından yürütülüyordu. Fakat bugün bu konu üzerine Azerbaycan Millî Bilimler Akademisi’ne bağlı Nesime adına Dilcilik Enstitüsü’nün Diyalektoloji Bölümü de oldukça önemli çalışmalar yapmaktadır. “İraq Türkmen Folkloru” isimli kitap da bu birimde çalışan S. Behbutov, K. İmamguliyeva, K. Guliyeva ve G. Paşayev tarafından hazırlanmıştır.

2004 senesinde Bakü’de, “Elm Yayınevi” tarafından yayınlanan kitap, 409 sayfadan oluşmaktadır. Altı bölümden oluşan kitap, Irak Türkmen ağzının gramer özelliklerini içeren en önemli eserlerdendir. Ön söz yerine Prof. Dr. Gazenfer Kazımov’un “Azərbaycan Dilinin Azərbaycanın Qərbində Yerləşən Qərb Ləhçəsi” başlıklı yazsını içeren kitapta, yazarın derleme yaptığı bölgelerin adlarının kısaltmalarına ve transkripsiyon alfabeye yer verilmiştir. Dört bölümden oluşan kitabın “Fonetika” başlıklı birinci bölümü, Irak Türkmen ağzının ses özelliklerini içermektedir. “Morfologiya” başlıklı ikinci bölümde şekil bilgisi, “Sintaksis” başlıklı üçüncü bölümde söz diziminin anlatıldığı kitabın “Leksika” başlıklı son bölümü, bu ağzın anlam bilgisine dair gramer tasnifleri içermektedir.

***

Nesimi Hakkında Araştırmalar, Bakü, 2010

Karabağ Yayımevi tarafından 2010 yılında Bakü’de yayımlanan kitap, Gazenfer Paşayev tarafından İmadettin Nesîmi’nin 640. Yıldönümüne ithaf edilmiştir. 156 sayfa, altı başlıktan oluşan kitap, alimin farklı dönemlerde Nesîmi’nin hayatı ve edebî kişiliğine dair yazmış olduğu makalelerini içermektedir. Kitabın öz sözü yerine Akademisyen Bekir Nebiyev’in yazısı bulunmaktadır. 156 sayfadan oluşan kitabın birinci bölümü, “Nəsimi Divanının İraq Nüsxəsive Naməlum Şeirləri” başlıklı makaleden oluşmaktadır.

Nesîmi Divanın Irak nüshasını ve bilinmeyen şiirlerini anlatan makale, 1982 yılında, Azerbaycan’ da “Ulduz” dergisinin 10.sayısında yayımlanmıştır. “Nəsiminin Həyat və Yaradıcılığına Yeni Baxış” başlıklı ikinci bölüm aynı isimli makaleden alınmıştır. Nesîmi’nin hayatı ve edebî kişiliğini anlatan makale, Azerbaycan’da 29.12.2006 tarihinde “Ədəbiyyat” dergisinde, 2007 yılında “Kəlam” dergisinin 32.sayısında ve Kerkük’te 2007 yılında, “Yurt” dergisinin 12. sayısında yayımlanmıştır. “Axtarışlar” başlıklı üçüncü bölüm, Resul Rıza’nın Nesîmi ile ilgili yapmış olduğu çalışmaları anlatan, 20.02.2009 tarihinde “Azərbaycan” dergisinde yayımlanan “Tərifdən Yuxarıda Duran Şair” isimli makaleden alınmıştır. “Şeyx Nəsimi: Tarixi Həqiqətlər, Həyəcanlı Anlar” başlıklı dördüncü bölüm, 28.09.2008 tarihinde “Azərbaycan” dergisinde yayımlanan aynı isimli makaleden alınmıştır. “İraq Divanı ve Biz” başlıklı beşinci bölüm, A. Benderoğlu’nun yazmış olduğu makaleye cevap yazısıdır. Her iki makale 02.12.1988 tarihinde “Ədəbiyyat və İncəsənət” dergisinde yayımlanmıştır. “Nesîmi İrsinin Tədqiqi və Nəşri Tarixinə Bir Nəzər” başlıklı yedinci bölüm diğerleri gibi yine Nesîmi’nin hayatı ve edebî kişiliğine dair yapılan araştırmaları anlatmaktadır. Bu bölüm, 15.12.2009 tarihinde Paşayev’in Bakü’de İkinci Uluslararası Konferansta yapmış olduğu sunumun metnidir. Kitap son olarak tarihî fotolar ve yazar hakkında bilgiler içermektedir. Aynı isimli kitap, 2011 yılında Tahran’da yayınlanmıştır.

***

Irak Türkmen Nağılları, Bakü, 2014

Gazanfer Paşayev’in “Irak Türkmen Nağılları” adlı inceleme eseri, 2014 yılında “Tahsil Yayınları” tarafından Bakü’de basıldı. Kitabın “Irak Türkmenlerinin Masal Dünyası” adlı ön sözünde Paşayev, Irak Türkmen masallarının estetik noktaları incelenmiş, sosyal ve tarihi gelişmesi araştırılmış, mitolojik unsurları ortaya çıkarılmıştır. Paşayev’e “Büyük Türkmenşinas” sıfatını kazandıran eserlerinden biri olan bu eserde Paşayev, Irak Türkmen masallarını; tarihi gelişimi, sosyal tasnifi, dil özellikleri, içerdiği folklorik ve mitolojik temalar açısından ele almıştır. Kitabın editörlüğünü Azerbaycan’dan Prof. Dr. Muhtar İmanov ve Kerkük’ten Dr. Şemsettin Küzeci yapmıştır.

Gazanfer Paşayev, 430 sayfalık bu kitabında Irak Türkmen masallarını ele alarak orijinal anlatım şekliyle sosyal konulara göre tasnif ederek kitap hâline getirmiştir. Irak Türkmen masallarını karşılaştırma yaparak Azerbaycan masallarıyla aynı kökten geldiğini ve çok ortak taraflarının olduğunu göstermiştir. Kitap, “Sihirli Masallar”, “Karışık Sihirli-Ev Masalları”, “Tarihi Masallar”, “Aile-Ev Masalları”, “Ev-Masal Hikâyeleri” ve “Çocuk Masalları” olmak üzere altı bölüme ayrılır.

“Sihirli Masallar” adlı ilk bölümde “Hain Vezir, Sas Tavuğun Telnegi, İlan Şahı, Oduncu Kızı, Altunbaş Oğlan, Fanus, Kolbaka Kız” adlı masallar yer alır. İkinci bölüm olan “Karışık Sihirli-Ev Masalları”nda “Div Nene, Kıskanç Adam, Avcı İle Ceylan, Değirmenci İle Tilki, Muhammet Çelebi” masalları bulunur. Üçüncü bölüm “Tarihi Masallar”da “Şah ve Pineduz, Behlül Danende, Berzeyi Kızı” adlı masallar yer alır. “Aile-Ev Masalları” adlı dördüncü bölümde “Yola Merdiven Atalım, Hayâsız Avrat, Fatmahan, Güvercin Otu, Köseyle Mehmet Çelebi, Erkeç Serçeden Utanan, Dertsizin Bir Derdi, Üç Köse, Bir Ayrılan Daha Kavuşmaz, Baykuş Harabesi, Babasına Çeken Oğlan, Eşekler Peygamberi, Yallah Hiç, Öz Ettiğim, Akıl Kahyasının Başarıkçılığı, İdris Peygamberin Kızları, Üç Kardeş, Üç Bacı, Kuyunu Kazan Düşer, Elmin Başı Helmdi, Bakkal, Yaşlı Adamla Genç Oğlan, Sen Düz Ol Allah Düzdendi, İtgin Abas, Çobanla Yılan, Kazana ne Koyarsan Kepçeye O Gelir, Değirmenci, Başı Belalı İzzet, Yazılan Bozulmaz, Çiğ Söz Yarası, Rezil Adam, Derviş, Sabır Taşı, Allah’ın Yapısı Yıkılmaz” adlı masallar yer alır.

“Ev-Masal Hikâyeleri” adlı kitabın en geniş yer kaplayan beşinci bölümünde “Sen Adam Olmassan, Hayır Demez, Koy Yüz Olsun, Dövüşenler Ne Seler? Kaçın Eşek Tutuyorlar, Görmemişler, Yoluna Vurma Namaz, Dünya Sıma Zortçekene Kalıp, Elin Uzatan Ayağın Çeker, Ulan Neye Gülüyorsun? Gerçekten Hayal, Attan İndi Eşeğe Bindi, Allah Bire Yüz Verir, Allah’ın İşi Nedi? Aba Baba, Küfrehmed Küfr Eder, Allah’ı Yoldan Çıkartıyorsunuz, Bir Bire, Davul-Zurnalı Ziyafet, Vefalı Gelin, Yoksul Aile, Çingene Hasan, Kimsenin Malı Kimseye Helal Değil, Yaşlı Adam, Kuşların Şahitliği, Kısmeti de Eceli de Gönderen Allah, Bu Onun Yerine, Tilkinin Kuyruğu, Çare Yok Artık, Men Hamama Bele Geldim? Peki, Bizim Eşeğimiz? Tekleme Cüt, Hayrat Kazanı, İki Hayırsız, Elisi Delli Velisi Delli Kıran Kırmışın Hepsi Delli, Baş Oğlan, Dili Deliğe Girmez, Yalancı Peygamberin Mucizesi, Gidin Ahmet Ağa’ya Anlatın, Tembel Ahmet, Üç Hırsız, İki Kardeş, Söz Ustası İş Hastası, Uzun Semed, Nene ile Oğlan” adlı masallar yer alır.

“Çocuk Masalları” adlı son bölüm ise kendi içerisinde “Hayvanlarla İlgili Masallar” ve “Keçeller Hakkında Masallar” olmak üzere iki bölüme ayrılır. “Hayvanlarla İlgili Masallar” adlı kısımda “Benim Ömrün Nalımın İçinde Yazılıptı Tilkinin Hilebazlığı, Başkaları daAldanmasın, Çamda Aslan Kalmadı, Kurtun Bahanesi, Kurtla Koyun Masalı, İnat Horoz, Title-Bitle, Davzankurtağı, Bayram Bunun Sonunda, Kargayla Güvercin, Huy Can Altındadır” adlı masallar yer alırken “Keçeller Hakkında Masallar” adlı bölümde de “Zırnapaçı Keçel Oğlan, Keçel Oğlan Matalı, İki Keçel, Keçel Oğlan, Tamburacı Keçel Oğlan” adlı masallar yer almaktadır. Ayrıca kitabın sonuna da sözlük de eklenmiştir.

***