Tarixin Lal Şahidləri: Kərkük və Mosulun Diplomatik Tənhalığı
Aydan Rüstəmli
Siyasət hissləri bağışlamır, lakin bəzən tarixin elə sənədləri üzə çıxır ki, orada diplomatik soyuqqanlılıqla milli kədər bir-birinə qarışır. 1945-ci ilin Ankara mənzərəsinə baxarkən, sadəcə bir dövlət qərarını deyil, bütöv bir coğrafiyanın taleyini dəyişən “strateji sükutu” görürük.
Strateji Varislikdən Diplomatik Statikliyə:
Türkiyə Cümhuriyyətinin xarici siyasət kursu Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi dövründə “Misaki-Milli” idealı üzərində qurulmuşdu. Atatürkün 1925-ci ildə Kərkükün nüfuzlu rəhbərlərinə göndərdiyi məktub, sadəcə bir kağız parçası deyil, Ankara ilə Bağdad arasındakı türkmən varlığına verilmiş dövlət təminatı idi. O, Mosul və Kərkükü Türkiyənin təhlükəsizlik qurşağının mərkəzi hesab edirdi.
Lakin 1945-ci ildə, İkinci Dünya Müharibəsinin bitişi ilə yaranan yeni dünya nizamında Türkiyənin xarici siyasət sükanı ehtiyatlılıq və status-kvonun qorunması prinsipinə keçdi. İsmət İnönü dönəminin bu doktrinası, Türkiyəni böyük fırtınalardan qorumaq məqsədi güdsə də, bəzən tarixin ən böyük strateji fürsətlərinin qarşısına diplomatik bir sədd çəkdi.
Mosul Təklifi: Bir Dövlətin İmtinası, Bir Millətin Sınağı
İraq Baş Naziri Nuri Səid Paşanın 1945-ci ildə Ankaraya gətirdiyi Mosulun Türkiyəyə qaytarılması təklifi, tarixin nadir hallarda təqdim etdiyi bir “geosiyasi güzəşt” idi. Bu təklif Türkiyəyə yalnız enerji resursları deyil, həm də Yaxın Şərqin taleyini birbaşa idarə etmə gücü vəd edirdi.
Dövrün Baş Naziri Şükrü Saracoğlunun sevinci ilə dövlət başçısı İsmət İnönünün kəskin rədd cavabı arasındakı ziddiyyət, Türkiyənin gələcək onilliklərini müəyyən etdi. İnönünün “bu planın həyata keçməməsi üçün əlimdən gələni edəcəyəm” ifadəsi, bəlkə də o dövrün şərtləri daxilində bir sabitlik axtarışı idi, lakin regiondakı Türk varlığı üçün bu, yarım əsrlik bir diplomatik tənhalığın başlanğıcı oldu.
Nəticə: İtirilmiş Zamanın Kölgəsində
Bugün Şimali İraqda və Türkməneli bölgəsində cərəyan edən proseslərə nəzər saldıqda, 1945-ci ildəki o masada qalan fürsətin acı nəticələrini görməmək mümkün deyil. 1991 və 2003-cü illərdə yaşanan böhranlar, 1945-ci ildə qəbul edilməyən o tarixi məsuliyyətin müasir əks-sədalarıdır. Kənar güclərin bölgədə yeni statuslar yaratması, əslində tarixin boşluqları necə amansızcasına doldurduğunun isbatıdır.
Siyasət sadəcə imkanlar sənəti deyil, həm də gələcəyi görmək cəsarətidir. 1945-ci ilin Ankarasında səslənən “Yox” cavabı, bəlkə bir savaşı önlədi, lakin gələcəyin böyük diplomatik və siyasi itkilərinə qapı açdı. Tarix sübut edir ki, milli andlar sadəcə sözlərdən ibarət deyil; onlar icra olunmadıqda, zaman onları bir vicdan yükünə və geosiyasi boşluğa çevirir.
Kərkükün rüzgarı bugün hələ də əsməkdədir, lakin indi o, bizə sadəcə keçmişin xatirələrini deyil, vaxtında atılmayan addımların ağır pıçıltısını gətirir.
