Kərkük: Tarixi Ədalətsizlik və Beynəlxalq Sorumluluq
Politoloq: Rüstəmli Aydan
Kərkük: Tarixi Ədalətsizlik və Beynəlxalq Sorumluluq
“İraq türkmənlərinin məruz qaldığı sistematik siyasət və beynəlxalq ictimaiyyətə çağırış:”
Siyasi bəyanat:
Onilliklər boyu İraq türkmanları öz doğma torpaqlarında – xüsusilə Kərkükdə – sistematik şəkildə ayrı-seçkilik, zorakı köçürmə, mədəni assimilyasiya və iqtisadi təcrid siyasətinə məruz qalmışlar. Kraliyyət dövründən başlayaraq Bəəs Partiyasının hakimiyyəti illərində pik həddə çatan bu siyasət, beynəlxalq insan hüquqları sənədlərinə – o cümlədən BMT-nin İnsan Haqqları Ümumi Bəyannaməsinə – açıq şəkildə zidd olaraq həyata keçirilmişdir.
Demoqrafik mühəndislik və zorakı köçürmələr:
Səddam Hüseyn rejimi dövründə türkmanlara qarşı həyata keçirilən ən genişmiqyaslı siyasət, onların tarixi yaşayış məntəqələrindən qüvvə ilə çıxarılması və bu ərazilərə cənub bölgələrindən ərəb ailələrinin yerləşdirilməsi olmuşdur. Təkcə bir il ərzində Kərkükdən yüzlərlə türkman ailəsi uzaqlaşdırılmışdır. Bəşir, Tirkalan, Yayçı, Tercil, Kümbətli, Bayat kimi sırf türkman kəndlərinin əraziləri dövlətə yaxın şəxslərə paylanmış, həmin kəndlərin adları dəyişdirilmişdir. Türkman məhəlləsi olan Tişin sakinlərindən tamamilə təmizlənərək ərəblərə verilmişdir. “Dəmir yolları keçəcəkdir” bəhanəsi ilə türkmanlara məxsus ərazilər əlindən alınmışdır. Köçürülən türkmanlara nəinki təzminat ödənilməmiş, hətta getdikləri yerlərdə yaşayacaq ev belə verilməmişdir. Bunun müqabilində yerləşdirilən ərəb ailələri hər cür maliyyə dəstəyi ilə təmin edilmiş, onlara əkin sahələri və evlər ayrılmışdır.
Mədəni və dil hüquqlarının ləğvi:
Türkmanların öz ana dillərində təhsil almaq hüququ tamamilə qadağan edilmişdir. Məktəblərdə nəinki rəsmi dərs dili, hətta müəllimlərin bir-biri ilə və şagirdlərlə doğma dillərində danışması belə yasaqlanmışdır. Universitetlərin müəllimlik, hərbi, mətbuat və informasiya kimi ixtisaslarına türkman tələbələrinin qəbulu dayandırılmışdır. Dini həyat da bu qadağalardan kənarda qalmamışdır. Məscidlərdə türkman dilində qəsidələrin oxunması, türkman dilində dualar edilməsi, əhli-beyti anma məclislərinin keçirilməsi – bütün İraq ərazisində – qanunsuz elan edilmişdir. Kərkük Televiziyasında və Bağdad Türkman Radiosunda türkman dilində yayımlanan proqramlar ixtisar edilmişdir. Ədəbiyyatçılar və Yazarlar Birliyinin, Türkman Qardaşlıq Ocağının Kərkük bölməsi bağlanmış və bu günə qədər açılmamışdır.
Şəxsiyyətin inkarı:
İraq hökuməti türkmanların ən təməl şəxsiyyət əlaməti olan ad hüququnu da əlindən almışdır. Doğulan uşaqlara türk adlarının qoyulması qadağan edilmişdir. Bunun bariz nümunəsi olaraq, 1990-cı ildə Kərkükdə doğulan bir türkman qızının adı atasının “Aybəniz” istəyinə baxmayaraq, rəsmi sənədlərdə “İbniz” olaraq qeydə alınmışdır. Atanın adı düzəltmək üçün məhkəməyə müraciət etdiyi sənədlər isə 10 aprel 2003-cü ildə oğurlanmışdır. 1997-ci il oktyabrında keçirilən əhali siyahıyaalması ərəfəsində Bəəs Partiyasının nümayəndələri və təhlükəsizlik orqanları açıq şəkildə bəyan etmişdir: “Özlərini türkman yazdıranların bütün vətəndaşlıq haqları alınacaq və sürgün ediləcəklər”. Bu təhdid nəticəsində minlərlə türkman can və mal təhlükəsizliyini qorumaq üçün öz iradəsi əleyhinə siyahıya “ərəb” yazdırmağa məcbur edilmişdir.
İqtisadi diskriminasiya və məcburi köç:
Türkmanlara daşınmaz əmlak almaq, ticarət etmək, alqı-satqı fəaliyyəti göstərmək qadağan edilmişdir. Kərkük Neft şirkəti başda olmaqla dövlət qurumlarında çalışan türkman məmurlar cənubi zonalara təyin edilmişdir. Bu təyinatlar əslində gizli sürgün siyasətinin bir hissəsi idi. Bütün bu təzyiqlər nəticəsində türkman ailələri – nəinki təhlükəsizliklərini qorumaq, hətta sadəcə yaşamaq üçün bir yer tapmaq məqsədi ilə – qeyri-qanuni yollarla xaricə qaçmağa məcbur edilmişdir. 1997-ci ildə üç ayrı faciəvi hadisədə onlarla türkman Egey dənizini keçməyə çalışarkən həyatını itirmişdir. Şimalda Güvənli bölgəsinə köçürülən türkmanlar isə orada nə yaşayacaq yer, nə hüzur, nə də güvən tapa bilmişdir.
Beynəlxalq hüquq və BMT hesabatları:
Yuxarıda sadalanan təzyiqlərin əhəmiyyətli bir qismi BMT İnsan Haqqlarının rəsmi hesabatlarında yer almışdır. Türkmanlara qarşı həyata keçirilən siyasət, Soyqırımı Cinayətinin Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyanın, Roma Statutunun və digər beynəlxalq sənədlərin pozulması deməkdir. Zorakı köçürmələr, mədəni assimilyasiya, dil qadağaları və siyahıyaalmalar vasitəsilə kimlik inkarı – bütün bu əməllər beynəlxalq hüquqda “insanlığa qarşı cinayət” kimi təsnif edilməkdədir.
Post-Səddam dövrü: siyasətin davamı:
Səddam Hüseyn rejimi 2003-cü ildə devrildi. Lakin türkmanlara qarşı ədalətsiz siyasət sona çatmamışdır. Hal-hazırda Kərkükdə ABŞ-ın dəstəyi ilə hakim olan kürd qüvvələr eyni demoqrafik mühəndislik siyasətini tətbiq etməkdədir. İdarəçilər bu gün də türkman xalqının heç vaxt yaşamadığını və ya çox az sayda olduğunu iddia edirlər – halbuki bu iddia məhz 1997-ci ildə qorxu altında aparılmış siyahıyaalmanın məhsuludur.
Beynəlxalq ictimaiyyətə tələblər:
Bütün bunları nəzərə alaraq, beynəlxalq ictimaiyyəti aşağıdakı addımları atmağa çağırırıq:
- Kərkükdə müstəqil beynəlxalq monitorinq missiyasının yaradılması. Bu missiya tarixi demoqrafik dəyişiklikləri sənədləşdirməli və hal-hazırda davam edən etnik təmizləmə siyasətinin qarşısını almalıdır.
- Köçürülmüş bütün türkman ailələrinin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququnun tanınması. Ailələrə evləri, əkin sahələri, mədəni və dini abidələri geri qaytarılmalı, bu proses üçün beynəlxalq təminat mexanizmləri yaradılmalıdır.
- İraqın gələcək siyasi quruluşunda türkmanlara veto hüququna malik təmsilçilik verilməsi. Kərkükün statusu ilə bağlı heç bir siyasi qərar türkmanların razılığı olmadan qəbul edilə bilməz.
- Keçmişdə törədilmiş insanlığa qarşı cinayətlərin araşdırılması və məsuliyyət daşıyan şəxslərin beynəlxalq tribunal qarşısında cavab verməsi üçün hüquqi mexanizmlərin yaradılması.
*Yekun:*
Türkmanlar əsrlər boyu Kərkükdə yaşamış, oranı öz mədəniyyətinin beşiyinə çevirmiş bir xalqdır. Onların bu torpaqdan qüvvə ilə köçürülməsi, dillərinin qadağan edilməsi, adlarının dəyişdirilməsi, siyahıyaalmalar vasitəsilə varlıqlarının inkar edilməsi – bütün bunlar beynəlxalq hüququn ən fundamental prinsiplərinin pozulmasıdır.
Kərkük sadəcə bir şəhər deyil. Kərkük bir xalqın yaddaşıdır. Və heç bir siyasət, heç bir sürgün o yaddaşı silə bilməz.
Kərkük gözləyir. Beynəlxalq ictimaiyyət isə hələ də susur!
Susmağın da bir qərar olduğunu unutmayın!
Mənbə: Şəmsəddin Kuzəçi, Kərkükdə Türk soyqırımları, Ankara, 2023, s. 19-24, 443.
