Gazanfer Paşayev’in Doğumunun 85. Yıldönümü Anısına
Dr. Şemsettin Küzeci
Irak Türkmenlerinin can dostu, babası, yol göstericisi, araştırmacı yazar Prof. Dr. Gazanfer Paşayev değil 85. yılında görmek, temenni ederiz ki onu 90 ve 100 yaşlarında görelim. Onun Azerbaycan ile Türk dünyası özellikle de Irak Türkmen edebiyatı hakkında bıraktığı şah eserler takdirle değerlendirir. Paşayev her ne kadar Azerbaycan’da yaşıyorsa da bilin ki o kadar da Kerkük’te, Tuzhurmatu’da Bağdat’a ve Erbil’de yaşamaktadır. O Bağdat’ta bir sıkıntı olduğunda hemen telefona sarılır, hâl hatır sorar. Allah baş üstündedir her şeyi bilir. Sayın Paşayev, Bir Kerkük Sevdalısı gibi Hayatını Irak Türklerine vakfeden bir İnsandır. Biz onun tanıklarıyız. Bugün buna vurgu yapmazsak ne zaman yapacağız. Paşayev sadece bilim adamı ve araştırmacı değil, o büyük bir kalbe sahiptir. Büyük bir insanlığa sahiptir ki, sevdiklerinin her zaman her yerde düşünür ve değerlendirir. Allah ona uzun ömürler nasip etsin. Sağlıklı daha nice yıllara ve eserlere…
Giriş
Türk kültürü tarih ve coğrafya eksenlerinde kök salmış ve dallanıp budaklanmış Dünyamızın en zengin kültür varlıklarından biridir. Halkbilim veya folklor ise farklı sosyal bilim dallarını ve çeşitli araştırma tekniklerini kullanan halkın bilinç katmanlarında adeta sondaj yapan bir kültür araştırma bilimidir. Bu nokta-i nazardan bakıldığında halkbilimcinin (Azerbaycan Türkçesiyle folklorşünas) işi çok zor olsa gerek. Derleme, araştırma, inceleme ve karşılaştırma gibi değişik teknikleri kullanabilmeli, kelimenin, rengin, hareketin, davranışın tarih ve coğrafyadaki serüvenini ve üzerine çalıştığı toplumun bu öğelere eklediği manevi değerleri takip etmelidir. Gazanfer Paşayev Azerbaycan’ın değerli ve tanınmış halkbilimcisidir. Folklor, dil ve edebiyat dallarındaki çeşitli araştırmaları Azerbaycan folklorunun yanı sıra bilhassa Irak Türklerinin kültür dallarını da kapsamıştır. Yüzlerce makale, yazı ve onlarca kitabının büyük bir kısmını Irak’taki Türkmen Kültürüne tahsis etmiştir. Şöyle ki; Bakü Devlet Üniversitesi Türkoloji Bölümü Müdürü Prof. Tevfik Haciyev Gazanfer Paşayev için “Azerbaycan Kerkükşünaslığının Banisi” sıfatını veriyor.
Kerkük Sevdalısı Gazanfer Paşayev
Azerbaycan’da Irak Türklerinin simgesi Kerkük’tür. Kerkük desen akan sular durur, fakat damarlardaki kan coşar. Bu sevdayı Azerbaycan Türk halkına aşılayan insanların başında Gazanfer Paşayev gelmektedir. Paşayev, elli yılı aşkın süredir –diğer çalışmalarının yanında- Irak Türkmen kültürü üzerine çalışmalar yapmaktadır. Halkbilimcilerin bir özelliği de üzerine çalıştıkları nesneyle manevi bağ kurmalarıdır. Bu durum Gazanfer Paşayev’de aşk derecesine yükselmiş ve kendini Kerkük için yazdığı “Bu Sevda Ölüncedi” kitabıyla açığa vurmuştur.
Gazanfer Paşayev’i önce kitaplarından tanıdım, yaklaşık çeyrek asır önce de bizzat tanıştım. O tarihten itibaren çalışmalarını yakından takip ve takdir eder, 2000 yılından sonra düzenli ve sık olarak görüşür, bazı ortak etkinliklerde bulunuruz. Bu süre zarfında Paşayev’i yakından tanıma fırsatım oldu. Paşayev’e, sadece akademisyen sıfatıyla değil; hayatının en az son elli yılından fazlasını Irak Türkmen kültürüne hizmet etmeye adamış ve vakfetmiş bir Türk büyüğü olarak tanıklık etmeyi bir borç bilirim. Kültür tarihimizi incelediğimizde, aynı toplumunun farklı coğrafyalarda yaşayan fertlerinin siyasi sınırlar yüzünden uzak kalmaları ve dolayısıyla da Azerbaycan-Irak Türkmen Kültür İlişkilerinin kopması 200 yıldan fazla bir zamana dayanmaktadır. Bu ilişkileri tekrar canlandırma teşebbüsleri 1950’lerin sonlarında ferdi çabalarla başlamış, ancak 1960’lardan itibaren Gazanfer Paşayev ile devam etmiş ve bugüne kadar artarak sürmektedir.
6 Yıl Dicle-Fırat Sahillerinde Kitabı
Paşayev, Irak’ta 1962-1966 ve 1972-1975 yılları arasında tercüman olarak çalıştığı sıralarda Türkmen aydınları ve araştırmacılarıyla ilişki kuruyor ve bu ilişkileri Azerbaycan’a döndükten sonra da mektuplarla devam ediyor. Irak’tayken Türkmen bölgelerini dolaşarak Kerkük diyalekti ve Türkmen folkloruyla ilgili sözlü ve yazılı materyaller topluyor, toplumun kültür yapısını analiz ediyor. “6 Yıl Dicle -Fırat Sahillerinde” adında bir eser meydana koyuyor. Bu kitap Sovyet döneminde tüm ülkenin dikkatini çekiyor. İki baskısında 100 Bin tirajla baskı yapıyor. Şu anada bile Gazanfer Paşayev denildiğinde Kitabı adıyla anımsatılır. Böylece, sonradan da yayınladığı eserlerinden anlaşıldığı gibi çok iyi bir gözlemci ve çok iyi bir araştırmacı olduğunu kanıtlıyor. Bu yıllarda Azerbaycan’ın büyük halk şairi ile “Kerkük Bayatıları” (1968) kitabını Bakü’de yayınlar.
Paşayev, Irak Türkmen kültürü ve folklorunu Azerbaycan halkına tanıtmayı görev edinerek hoyratlar(bayatılar), atasözleri, bulmacalar, arzu-kamber masalı, Türkmen hikâyeleri, maniler, Kerkük diyalekti, Nesimi, Fuzuli, Ata Terzibaşı gibi kültür öğeleri ve değerlerini kitapları, makaleleri, seminer ve konferanslarıyla tanıtır. Belki de bu husustaki en önemli eseri “Irak Türkmen Folklor Türleri” kitabı olmuştur. Paşayev, Irak Türkmen folklor ve kültürünü takdim ederken sadece bilgi aktarmakla kalmayıp, bu materyalleri inceler, yorumlar, Azerbaycan’daki örnekleriyle mukayesesini yapar ve tarihi sürecini belirlemeye çalışır.
Paşayev’in çalışmaları, Azerbaycan sınırlarını aşarak “Irak Türkmen Folkloru” kitabı Bakü’de yüksek talep üzerine ikinci defa ve bunun yanı sıra Bağdat, İstanbul ve Tahran’da basılıyor. Fuzuli ve Irak Türkmenleriyle ilgili iki makalesi ABD’de yayınlanıyor.
Azerbaycan’da “Irak Türkmen Edebiyatı ve Medeniyeti salonu”
Paşayev, bir akademisyen olarak bununla yetinmeyerek, ana düşüncesinin iki toplum arasındaki kültür bağlarını güçlendirmek olduğu için, Irak’tan topladığı kültür ve folklor materyallerini tüm masrafını kendisi karşılayarak Bakü’de “Kerkük Evi” adında bir müzede sergiliyor. Ancak Kerkük Evi 2000 yılında Bakü’de bulunan Saddam’ın ajanları tarafından tahrip edilince Azerbaycan’ın en Büyük medeniyet müzesi olan Nizami Müzesiyle anlaşarak müzede “Irak Türkmen Edebiyatı ve Medeniyeti salonu” açmayı hedefliyor. Ben ve Ş. Küzeci kardeşimle temasa geçerek durumu anlattıktan sonra Paşayev Kerkük Evi’nden kurtardığı materyallere ilaveten müzede sergilenmek üzere folklor materyalleri talep ediyor. Kerkük, Erbil ve Musul’dan toplattığımız materyallerle birlikte müzenin açılışını birlikte yaptık. Ancak birkaç yıl önce teknik nedenlerden dolayı salon kapatıldı.
Bir toplumun iki parçasını uzun yıllar sonra tekrar bir araya getirmek için ortak değerler ve müşterek kültür paydası üzerinde çalışmalar gerektirir. Bu durum, ilişkileri sürekli ve sıcak tutmak ile gerçekleşebilir. Bu bağlamda Gazanfer Paşayev Irak Türkmen aydınları, edebiyatçıları ve araştırmacılarıyla en zor şartlar altında bile ilişkilerini devam ettirmiştir. Mektupları ve ziyaretlerine ilaveten her fırsatta Türkmen yazarları ve sanatçılarını Bakü’ye davet etmiş ve Irak Türkmenlerinin Bağdat, Kerbela ve Ankara’da düzenledikleri etkinliklere katılmış tebliğler sunmuştur. Bu ilişkilerin büyük bir kısmının organizasyonunda bulunduğumuz için mutluluğumuzu zikretmeden geçemeyiz. Paşayev, ayrıca, Irak Türkmen sanat konserlerinin Azerbaycan’da icra edilmesine vesile olmuştur.
Uzun yıllar bu misyonu tek başına yürüten Paşayev, diğer araştırmacıları ve öğrencilerini çalışmalarına dâhil ederek Irak Türkmen kültürü hakkında müşterek yayınlar, yüksek lisans ve doktora tezleri de hazırlatmıştır.
Gazanfer Paşayev’in bu çalışmaları Irak Türkmenleri nezdinde yüksek takdirle karşılanmakta ve kanaatimizce Ata Terzibaşı’ndan sonra en büyük Türkmen folkloru araştırmacısı sıfatını kazanmıştır. Azerbaycan’da ise bu çalışmalar büyük bir Kerkük hayranlığını uyandırmış olmasının yanı sıra özellikle bayatılar kitabı Azerbaycan’da ihmale uğrayan bayatı şiir türünün tekrar canlanmasına neden olmuştur. Gözlemlerimizi aktarmak gerekirse; Azerbaycan’da Kerkük denildiğinde ilk Gazanfer Paşayev akla gelir.
Prof. Dr. Tevfik Hacıyev’in ifadesiyle “Hakikaten bugün Azerbaycanşünaslıkta, Kerkükşünaslık adlı müstakil bir bilim sahası var. Bu bilim sahası Kerkük-Türkmeneli’nin, dilinin, folklorunun tarihinin bir sentez şeklinde takdimidir. Onun kurucusu Gazanfer Paşayev’dir”.
Türk Dünyasının önemli kültür simalarından biri olan Gazanfer Muallim’i yakından tanıdığımız için, onunla birkaç çalışmada bulunduğumuz için kendimizi şanslı addediyoruz. Bir vefa borcu olarak kardeşim Dr. Şemsettin Küzeci ile hazırladığımız bu kitabı kendisine sağlık ve uzun ömür temennisiyle Türk okurlarına sunmaktan gurur duyuyoruz.
1-Doğumu ve Eğitimi
Azerbaycan’ın önde gelen aydınlarından biri olan araştırmacı, edebiyatçı, folklorcu, dilbilimcisi, yazar, tercüman ve filoloji bilimleri doktoru (1993), Profesör (1995) Gazanfer Paşayev, 27 Ağustos 1937 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Tovuz ilinin Düzkırıklı köyünde doğdu. Tanınmış Paşayev ailesine mensup olan Gazanfer… Yılında Erista Hanımla evlendi. İki kız bir erkek 3 çocuk babasıdır.
1946-1956 yılları arasında Düzkırıklı köy ortaokulundan eğitim aldı. 1962 yılında Azerbaycan Pedagoji Diller Enstitüsü′nün İngilizce- Azerbaycan bölümünden dereceyle mezun oldu. 1969 yılında Irak Türkmen Ağzı üzerine tezini savunarak Filoloji Bilimleri Doktoru unvanını aldı. 1983 yılında ABD′de ve 1988 yılında İngiltere′de düzenlenen sürdürülebilir Meslek Edinme Kurslarında eğitim aldı. 1990 yılında Doçent unvanını aldı. 1995’te bu bölümde Profesör unvanını aldı.
2-Kariyeri
Gazanfer Paşayev kariyerine İngilizce ve Azerbaycan öğretmeni olarak başladı. 1964 yılında Pedagoji Diller Enstitüsü’nde Gramer, daha sonra Çeviri bölümlerinde okutmanlık görevinde bulundu. 1969-1970 yıllarında yurtdışına okutman olarak Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen kurslara rehberlik etti. 1970-1971 yıllarında İngilizce fakültesinde dekan yardımcısı görevinde bulundu.
1972 yılında M.F. Ahundov adına Pedagoji Enstitüsünde Yabancı Diller Bölüm Başkanlığına atandı ve 1989 yılına kadar bu görevde bulundu. 1989-1999 yılları arasında Bakü Devlet Üniversitesi Batı Avrupa Dilleri bölümünde çalışmıştır. 2000 yılında kendi isteği üzerine görevinden ayrıldı.
Prof. Dr. Gazanfer Paşayev; ABD, İngiltere, Irak, Suudi Arabistan, Hindistan, Suriye, Türkiye, Rusya′da (Moskova, Pati Gorsk, Mahaçkala′da), Özbekistan, Kazakistan, Gürcistan ve başka ülkelerde düzenlenen Kurultay, kongre ve toplantılarda onlarca bildiriler sunmuş ve makaleleri yayımlanmıştır. Yüksek Eğitim Bakanlığı Batı Avrupa Dilleri Metodik Konsey′in Genel Sekreteri görevinde bulundu. Prof. Paşayev poliglot[1] âlimlerdendir. Kendisi ana dili Azerbaycan Türkçesi dışında Rusça, Türkçe, İngilizce ve Arapça dillerini de iyi düzeyde bilir. Bu nedenden dolayı Gazanfer Paşayev′in enstitüden mezun olduktan hemen sonra Irak Cumhuriyetine tercüman olarak atanması tesadüf değildir.
2001-2005 yılları arası Azerbaycan milli ilimler akademisi-Nizami adına Azerbaycan Edebiyatı Müzesi’nde Uluslararası ilişkiler birimine başkanlık etti. M.F. Ahundov adına Rus Dili ve Edebiyatı Enstitüsü’nde Fakülte Parti Teşkilatı′nın Sekreteri (1976-1978), ideoloji ve öğretim işlerinden sorumlu Enstitü Parti Komitesi’nde başkan yardımcısı (1978- 1982) görevinde bulundu. 1995 yılında Nizami adına Edebiyat Enstitüsü bünyesinde Tez Savunma Konseyi üyesi, 1997-2005 yılları arasında bu konseyin eş başkanı, 2011 yılından konseyin başkan yardımcısı ve Mayıs 2012 yılında Folklor Üzere Sorunlar Konseyi′nin de başkanı oldu. Şubat 2013 tarihinden itibaren Cumhuriyet Ahiller Konseyi üyesidir. Aynı zamanda Azerbaycan-Irak Kardeşlik Cemiyeti′nin de başkan yardımcısıdır (1990-2003).
1997 yılında Kafkas Müslümanları İdaresi bünyesinde oluşturulan Bilimsel Dini Konsey′in üyesi olan Paşayev, 2004 yılında Azerbaycan Yazarlar Birliği teftiş komisyonunun başkanı oldu. Aynı zamanda “Edebiyat gazetesi” Nil (1992 yılından) ve “Vefa” (2004 yılından), “Folklor ve etnografya” (2004’ten), “Hamse” (2009’dan), “Ozan dün yası” (2010-dan), “Folklorşünaslıq meseleleri” (2011’den), “Yada düştü” (2011) dergilerinin de yayın kurulu üyeliği yaptı. 1995 yılında Profesör Paşayev Nizami adına Edebiyat Enstitüsü Folklor Bilim Merkezi’nde “Irak-Türkmen Ocağı” nı kurdu ve burada Irak-Türkmen edebiyatına dair kitaplar, yazılar vb. topladı.
3-Edebi Kişiliği ve Çalışmaları
Tarih boyunca Azerbaycan’da üç aydın tipi olmuştur. Bunlar: Doğu aydın tipi, Rus-Batı aydın tipi ve bu iki aydın tipini her ikisini kendinde birleştiren üçüncü aydın tipi. Prof. Dr. Paşayev Doğu ve Batı aydın tiplerinin özelliklerini kendinde birleştirmeyi başaran aydınlardan biridir. Kendisinin 40’dan fazla monografisi, tercümeleri ve kitapları vardır. 2012 yılında G.Paşayev′in 7 ciltlik “Seçilmiş Eserleri” kitabı yayımlandı. Yazarın çalışmaları Azerbaycan′da Irak′ta ve diğer ülkelerde pek çok bilinen isimler tarafından oldukça olumlu değerlendirilmiştir. Bahtiyar Vahabzade, Bekir Nebiyev, Teymur Bunyadov, Yaşar Nuri Mmmedeliyev, İsa Hebibbeyli, Yaşar Karayev, Tevfik Hacıyev, Azad Nebiyev, Nizami Ceferov, Akif Musayev, Memmedhüseyn Tahmasp, Kasım Kasımzade, Vaqif Veliyev, Musa Adilov, Murtuz Sadıxov, Ezize Ceferzade, Sednik Paşayev, Gazanfer Kazımov, Himalay Kasımov, Elman Guliyev, Yavuz Ahundlu, Muharrem Kasımlı, Meherrem Ceferli, Muharrem Memmedli, Vaqif Yusifli, Bedirhan Ahmedov, Nizamettin Şəmsizadə, Tahran Elişanoğlu, Mine Hanım Tehleli, Asif Rüstemli, Ramazan Gafarlı, Gəmərşah Cavadov, Alxan Memmedov, Mehdi Sultanov ve diğerleri, yabancı akademisyen ve yazarlardan, Ata Terzibaşı, Dr. Abdüllatif Benderoğlu, Dr. Sinan Said, Muhammed Hurşit, Prof. Dr. Mahir Nakip, Prof. Dr. Suphi Saatçi, Dr. Mustafa Ziya, Dr. Şemsettin Küzeci, Mevlit Taha Kayacı, Erşat Hürmüzlü, Kasım Sarıkahya, Mustafa Argunşah, Calal Ertuğ, İsa Özkan, Eflatun Nemetzade, Prof. Dr. İsa Kayacan, Prof. Dr. Tamella Abbashanlı ve başkaları Profesör G.Paşayev′in eserlerine ve çalışmalarını konu edinen değerli makaleler yazmışlardır. Bunlar dışında G.Paşayev′e altı kitap ithaf edilmiştir.
Şubat 1993 yılında “Irak-Türkmen Folklorunun türleri” konulu doktora tezini savunan Paşayev genç neslin, pedagojik ve bilimsel kadroların yetişmesinde oldukça önemli isimlerden birisidir. Onun danışmanlığıyla üç kişi doktora tezini savunmuş ve Filoloji Bilimleri Felsefe Doktoru unvanını almıştır. Kendisi pek çok kitapların ve monografilerin editörlüğünü yapmış ve değerlendirme yazıları yazmıştır. Folklor, klasik, modern edebiyat ve âşık edebiyatı ile ilgili çeşitli kitapların yazarı olan Paşayev “Goca Azaflı′yım” (Tehsil, 2008, 760 s.) isimli kitabını Azerbaycan’ının ünlü âşıklarından olan Mikail Azaflı′ya[2] ithaf etmiştir.
Akademik kariyerine dilci olarak başlayan Prof. Dr. G. Paşayev 1969 yılında doçentlik tezini “Kerkük Şivesinin Ses Bilimi” üzerine yapmış, daha sonra tezi kitap olarak 2003 yılında basmıştır. Ayrıca aynı konuda pek çok makalesi de bulunmaktadır. Gazanfer Paşayev’den önce bu konu hakkında herhangi kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Bunun dışında kendisi “ABD’de Azerbaycan Diline Dair Araştırmalar” adlı çalışmanın da yazarıdır. Paşayev, Mirza Kazım Bey ve M.F. Ahundzade, M. Şireliyev, AUBA′nın[3] üyesi T.Hacıyev, Prof. G.Kazımov ve diğer önemli isimlere ithafen yazmış olduğu pek çok makalesi de bulunmaktadır. 2004 yılında yayımlanan “Irak-Türkmen Lehçesi” ve 2011 yılında “Dilimiz Varlığımız” isimli monografilerin yazarı da Gazanfer Paşayev’dir.
Paşayev′in yüzlerce bilimsel makalesi, “Rusça-Arapça Konuşma Kitabı” (Bağdat, 1994), ders kitabı “İngiltere Hakkında” (1981, İngilizce) pek çok dilbilimcileri tarafından ilgiyle karşılanmıştır. Yazarın Gülzar İbrahim Kızı ile birlikte editörlüğünü yaptığı “İsi Melikzade-70” (2004), “Hüseyin Arif-80” (2004), “Tevfik Bayram-70” (2005), “Elibala Hacızade -70” (2005), “Fikret Qoca-70” (2005), “Bekir Nebiyev-75” (2005) vb. kitapları da vardır.
Prof. Dr. Gazanfer Paşayev, 2007 yılında Suudi Arabistan′ın Riyad şehrinde düzenlenen, Azerbaycan kültür günlerinde, Dammam ve Cidde şehirlerinde de “Azerbaycan ve Suudi Arabistan arasnda Edebi-Kültürel İlişkiler” başlıklı bildirisini, 2012 yılında Hindistan′da Azerbayca′nın bilinen şairlerinden Nizami Gencevi′nin 870.Yıldönümünde Konferansında “Azerbaycan- Hindistan Edebi Kültürel İlişkiler” başlıklı bildirisini de sunmuştur.
Profesör Dr. Paşayev ABD’de, İngiltere’de, Türkiye’de, Rusya’da, Kazakistan′da vd. ülkelerde bildiriler sunmuş, makale ve tezler yayımlanmıştır. Profesör Paşayev′ in Irak-Türkmen dili, folkloru ve tarihine dair ABD’nin California kentinde yayımlanan” Azerbaijan İnternational” dergisinde (11 Ocak 2003. s.22-25) ve İstanbul’da İngilizce “Kardeşlik” dergisinin iki sayısında yayınlanan “Irak-Türkmen Tarihine ve Literatürüne Bir Bakış” başlıklı makalesi de araştırmacılar tarafından büyük ilgi ile değerlendirilmiştir.
Akademik faaliyetleri dışında kendisinin Alexander Dümanın “Kafkas Esiri” (1985, Hamit Abbasov ile birlikte), Amerikalı akademisyen Sula Benet′in “Nasıl Yaşasak da, Yüze Yetişsek” (1989), Aqata Christie’nin “Mavi trenin sırrı” (1995) eserlerinin de çevirmenidir. G.Paşayev′in Rusça yazılmış “Alexander Dumas Kafkasya” eseri “Literaturnıy Azerbaydjan” dergisinde (№3, 2004, s.8-23) yayımlandıktan sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından bu senaryo üzerine ortak film yapılması kararlaştırılmıştır.
Gazanfer Paşayev bu gün 85 yaşına ayakbastı. Bu yaşta ’da kalemi yüreği durmak bilmiyor. Irak Türkmen Şairleri 2 Ciltlik kitabından sonra Bayat Aşireti kitabını Ağustos 2022 tarihinde Azerbaycan’ın Başkenti Bakü’de bastı. Paşayev hocaya uzun ömürler ve nice sağlıklı günler dileriz…
***
[1] Çok fazla dil bilen kişi.
[2] 1924 doğumlu Azerbaycan′ın önemli aşıklarından birisidir.
[3]Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi.
