Çin’in Kuşak-Yol Girişimi ve Orta Koridor

Çin’in Kuşak-Yol Girişimi ve Orta Koridor

Ahmet Sağlam

Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, ülkesinin bütün bölgelerini sahip olduğu coğrafi ve ekonomik avantajlara göre küresel açılım sürecine entegre etme hedefi olarak öne çıkmaktadır. Çin’in bu girişimi aynı zamanda doğu, batı, iç ve kıyı bölgeleri arasındaki ekonomik etkileşimi ve bağlantısallığı güçlendirerek hem kara hem de deniz ticaret yollarında merkezî bir konum elde etme gayretini de yansıtmaktadır. Çin böylece bölgesel kalkınmayı dengeleyip bütün bölgelerinin dışa açılımını teşvik ederek, ülkesini uluslararası ticarette, lojistikte ve sanayi iş birliğinde küresel liderlik rolüne yükselterek buradaki konumu pekiştirmeyi amaçlamaktadır.

Bununla birlikte, Çin açısından Kuşak ve Yol Girişimi Orta Asya bağlamında değerlendirildiğinde ise bu girişim, Çin’in Orta Asya (Türkistan) ülkeleriyle ekonomik, kültürel ve stratejik ilişkilerini en üst düzeye çıkarma çabalarının bir yansıması olarak öne plana çıkmaktadır. Bu süreçte Çin, Rusya’nın bölgede zayıflayan konumunun oluşturduğu boşluğu doldurarak, kendisinin merkezde olduğu bir güç ve nüfuz alanı meydana getirmeyi hedeflemektedir.

Öte yandan, Kuşak ve Yol Girişimi Orta Asya ülkeleri açısından değerlendirildiğinde ise bölgedeki ulaşım ağlarının gelişimi sayesinde bölge ülkeler arasındaki ticari ve kültürel ilişkilerin güçleneceği hem de bölge ekonomilerinin Avrupa’ya kadar uzanan kesintisiz bağlantı imkânlarına kavuşacağı öngörülmektedir. Yine Orta Asya üzerinden geçecek yeni ticaret rotaları ilgili ülkelerin stratejik önemini artıracaktır. Bu bağlamda bölgede ulaşım özelinde yapılacak alt yapısı çalışmaları Orta Asya ülkelerinde yaşanan altyapı ile ulaşım alanlarındaki yapısal problemlerin çözümüne de katkı sağlayacaktır.

Bütün bunlarla birlikte, Çin’in Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’ni (ASEAN) oluşturan on ülke ile güçlü ticaret ve yatırım ilişkilerine sahip olduğu görülmektedir. Bölgenin en büyük ticaret ortağı konumunda bulunan Çin’in bu avantajı; tarihî, coğrafi ve ekonomik bağlarının gücünden kaynaklanmaktadır. Öte yandan ABD, bölgedeki ilişkilerini büyük ölçüde Çin’in etkisine karşı bir denge unsuru olarak geliştirmekte ve ASEAN ülkeleri ile ekonomik, güvenlik ve diplomatik iş birliğini artırmayı amaçlamaktadır. Bu durum, geleneksel bir ticaret rekabetinden ziyade, bölgenin geleceğini şekillendirecek jeopolitik etki, güvenlik ittifakları ve ekonomik bağımlılık üzerinden yürüyen çok boyutlu bir etkileşim katmanları olarak değerlendirilebilir. ASEAN ülkeleri ise bu rekabetin içinde pragmatik bir yaklaşım benimseyerek, ABD ve Çin başta olmak üzere farklı büyük güçlerle ilişkilerini dengeli bir şekilde sürdürmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda Çin’in ticari rotalarındaki bir diğer amacı ise bütün bölgelerini uluslararası ticarete açarak ASEAN ülkeleri ile olan ekonomik ilişkilerinde ABD’ye karşı bölgede yüksek olan rekabet gücünü daha da artırarak aradaki farkı daha da açma girişiminin bir tasavvuru olarak karşımıza çıkmaktadır.

“Kuşak, Yol” güzergâhında Çin’in ASEAN ülkelerine ticari rotalarını geliştirme stratejisi ise iki ana arterde değerlendirilebilir. Bunlardan birincisi Güney Çin Denizi üzerinden işleyen 21. Yüzyıl Deniz İpek Yolu’dur. Bu yolu destekleyici kara bağlantısı olarak ise Çin–Laos Demir Yolu üzerinden diğer koridorlarla desteklenen çalışmalar karşımıza çıkmaktadır. Bu çok katmanlı ulaşım ağında amaç; Çin ile ASEAN ülkeleri arasındaki ticareti hızlandırarak bölgesel entegrasyonu derinleştirmektedir. Dolayısıyla ASEAN ülkeleri, “Kuşak, Yol” Girişimin doğal ve stratejik bir uzantısı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Çin’in “Kuşak, Yol Girişimi” çerçevesinde Orta Asya özelinde geliştirdiği Çin’den Avrupa’ya uzanan ticaret koridorları vizyonuna gelindiğinde ise; Rusya ile Avrupa arasındaki siyasi ve güvenlik temelli gerilimler sonucunda bu koridorların önemli bir çeşitlenme ve yeni bir ivme kazandığı görülmektedir. Rusya ile Avrupa Birliği (AB) arasındaki gerginlik; Rusya’daki muhaliflere yönelik baskılar, Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı ve nihayetinde 2022 yılında Ukrayna’nın işgaliyle en üst düzeye ulaşmıştır. Bu gelişmelerin ardından Batılı ülkeler tarafından Rusya’ya yönelik kapsamlı yaptırım paketleri uygulanmaya başlamıştır.

Söz konusu yaptırımlar, Çin’den Avrupa’ya uzanan alternatif ulaşım ve ticaret güzergâhlarının stratejik önemini artırmış; bu bağlamda Trans-Hazar rotası olarak da bilinen ve “Orta Koridor” adıyla anılan güzergâha yönelik ilgi dikkate değer ölçüde artmıştır. Çin’den Avrupa’ya uzanan güzergâhlara bakıldığında ise; Kuzey Koridoru, Orta Koridor ve Güney Koridor olmak üzere farklı hatların bulunduğu; bu hatların öneminin ise ekonomik, güvenlik ve siyasi şartlara bağlı olarak -yukarıda değindiğimiz üzere- dönemsel bir biçimde önemi ya artmakta ya da azalmaktadır.

Bu bağlamda, günümüz şartlarında stratejik önemi giderek artan Orta Koridor’un güzergâhını incelendiğinde ise iki ana rotanın öne plana çıktığını görmekteyiz. Bunlardan ilki; Çin – Kazakistan (Hazar geçişli) – Azerbaycan – Gürcistan / Ermenistan- Türkiye (kara ve deniz yoluyla) – Avrupa Birliği hattıdır. İkinci rota ise; Çin – Kırgızistan – Özbekistan – Türkmenistan (Hazar geçişli) – Azerbaycan – Gürcistan / Ermenistan- Türkiye – Avrupa Birliği güzergâhlarıdır.

Çin – Kırgızistan – Özbekistan rotası değerlendirildiğinde, bu hattın hem Orta Koridor’u hem de Güney Koridor’u besleyen ana arter konumunda olduğu görülmektedir. Bu çerçevede Çin, söz konusu güzergâha özel önem atfetmekte ve projenin hızlı bir şekilde tamamlanması yönünde yoğun çaba harcamaktadır.

Örneğin Çin–Kırgızistan–Özbekistan Demir Yolu Projesi inşası 27 Aralık 2024 tarihinde resmen başlanmıştır. Ardından, 30 Haziran 2025 tarihinde Kırgızistan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcısı ve Su Kaynakları, Tarım ve Gıda Sanayi Bakanı Bakıt Torobayev başkanlığında Kırgızistan’daki ilgili devlet kurumları, mahallî yönetimler ve kamu payı bulunan işletmelerin temsilcilerinin katılımıyla bir toplantı düzenlenmiştir. Toplantıda, Çin–Kırgızistan–Özbekistan uluslararası demir yolu hattının tamamı boyunca geniş kapsamlı inşaat çalışmalarının resmen başlatıldığı duyurulmuştur. Bakan Torobayev, 29 Nisan 2025 tarihinde demir yolunun kilit altyapı tesislerinin inşasıyla ilgili temel atma töreninin gerçekleştirildiğini hatırlatarak, projenin yalnızca ulaşım altyapısını geliştirmeye yönelik bir adım değil; aynı zamanda ekonomik büyümeyi teşvik eden, hayat kalitesini artıran ve bölgedeki entegrasyonu güçlendiren çok yönlü bir girişim olarak ifade etmiştir. Kırgızistan topraklarından geçen kısmın ise 304 kilometreden fazla olacağını belirterek projenin toplam maliyetinin 4,7 milyar ABD doları civarında olacağını tahmin ettiklerini vurgulamıştır. Demir yolu hattının yaklaşık %40’ının tünel ve köprülerden oluşacağı, bu doğrultuda 27 tünel ve 41 köprünün inşa edilmesinin planlandığını da açıklamıştır. Ayrıca projenin bütün çalışmalarının 2030 yılına kadar da tamamlanmasını hedeflendiklerini belirtmiştir.

Orta Koridor’un diğer bir güzergâhı olan Çin–Kazakistan–Azerbaycan –Gürcistan / Ermenistan -Türkiye hattında da son dönemlerde önemli gelişmeler yaşanmış ve bu doğrultuda kayda değer adımlar atılmıştır. Bu çerçevede Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kazakistan düzenleyeceği çalışma ziyareti öncesinde Kazakistan’ın Kazinform Haber Ajansına verdiği mülakatta, 2022 yılında Aktau’da Türkiye’nin, Azerbaycan’ın ve Kazakistan’ın topraklarından geçen Orta Koridor’un geliştirilmesi ve işletilmesiyle ilgili olarak “2022–2027 Yol Haritası”nın imzalandığını belirtmiştir. Ayrıca 21 Ekim 2025 tarihinde, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev’e “Orta Koridor’un Geliştirilmesi” (Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı) proje tanıtımı yapılarak iki ülkenin liderlerine proje hakkında ayrıntılı bilgi sunulmuştur. Yapılan bilgilendirmede, Çin ve Orta Asya ülkelerini Avrupa devletleriyle birleştiren temel ulaştırma-lojistik güzergâhı olan Orta Koridor’un, bölgesel ve kıtalar arası ticaretin güçlendirilmesinde stratejik bir rol üstlendiği ifade edilmiştir. Bunu yanında Çin’den Azerbaycan’a yapılan taşımaların hacminin giderek arttığı ve 2030 yılına kadar mevcut seviyeye kıyasla üç kat daha artmasının öngörüldüğü belirtilerek bu durumun projenin bölgedeki önemini daha da artırdığı vurgulanmıştır.

Yine Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 21.10.2025 tarihinde Kazakistan’daki çalışma ziyareti esnasında yaptığı açıklamada, Azerbaycan’ın Ermenistan’a yönelik bütün kargo geçişi kısıtlamalarını kaldırdığını belirtmiş ve Kazak tahılının Azerbaycan üzerinden Ermenistan’a gönderilen ilk sevkiyatı olduğunu ifade etmiştir. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın sözcüsü ise Aliyev’in bu adımını, “bölgesel iletişim hatlarının açılması, karşılıklı güvenin güçlendirilmesi ve Azerbaycan ile Ermenistan arasında tesis edilen barışın kurumsallaştırılması açısından büyük önem taşıyan bir adım” olarak nitelendirmiştir.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, ise Gürcistan’da düzenlenen 5. Tiflis İpek Yolu Forumu’nda (22.10.2025), Ermenistan üzerinden geçecek Azerbaycan-Nahçıvan ve Azerbaycan-Ermenistan-Türkiye arasında boru ve elektrik hatlarının kurulacağını açıklayarak, barışın sağlanması gerektiğini vurgulamış ve Türkiye ile sınırın açılmasına yönelik çalışmalara devam ettiklerini ifade etmiştir. Yakın dönemde yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında, Ermenistan ve Azerbaycan arasında sağlanacak kalıcı bir barış anlaşması sonucunda açılacak Zengezur Koridoru’nun Orta Koridoru önemini daha da artıracağı görülmektedir. Bu bağlamda, Orta Koridor’un iki ana taşıyıcısı olan Çin–Kırgızistan–Özbekistan–Türkmenistan-Azerbaycan hattı ile Çin–Kazakistan–Hazar geçişli Azerbaycan hatlarının birbirinin rakibi değil tam aksine birbirlerinin tamamlayıcısı olarak görülmektedir.

Sonuç

Ermenistan ve Azerbaycan arasında kalıcı barışın sağlanması ve bu doğrultuda Zengezur Koridoru’nun açılması, Orta Koridor’un fonksiyonelliğini artırarak bölgesel entegrasyonu güçlendirme potansiyelini ortaya çıkarmaktadır. Bu doğrultuda Azerbaycan’ın Ermenistan’a transit kargo kısıtlamalarını kaldırması, Azerbaycan ile Ermenistan arasında kalıcı bir barışın ilk somut çıktıları olarak yorumlanmaktadır.

Ayrıca Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde hayata geçirilmeye çalışan Orta Koridor’un iki ana güzergâhı, birbirini tamamlayan ve ekonomik, lojistik ile stratejik açıdan sinerji oluşturan hatlar olarak ön plana çıkmaktadır. Bu hatlar, Orta Asya Türk Devletlerinde ticaretin ve ulaşım altyapısının gelişmesine öncülük etmekte, ekonomik hareketliliği artırmakta ve bölgesel iş birliğini güçlendirmektedir. Bu hataların birbirine rakip olarak görülmesi şu aşamada mümkün görünmemektedir. Aksine bu hatların çeşitliliği Türk Devletleri arasındaki iş birliği kültürünü zenginleştirmektedir. Bu bağlamda Türk Devletleri ve bölge devlerinin birbirlerine devlet başkanları düzeyinde çalışma ziyaretleri düzenlediği ve karşılıklı sorunların iş birliği mekanizması içinde çözüldüğü gözlenmektedir. Keza, Türk devletleri, aralarındaki karşılıklı sorunları istişare yoluyla ve doğrudan devlet başkanları düzeyinde çözmekte; bölgedeki ticari gelişmeleri ise kardeşlik hukuku çerçevesinde şekillendirmektedir. Bu doğrultuda, Türk Devletleri Teşkilatı, söz konusu iş birliğini kurumsal bir zemine taşıyan etkin bir mekanizma olarak öne çıkmaktadır. Türk Devletleri arasındaki Sovyetler Birliği döneminden kalan sınır ve su gibi problemlerin Türk Devletleri Teşkilatının Türk devlet başkanları düzeyinde oluşturduğu istişare mekanizması içinde karşılıklı anlayış ve güven içinde hızlı bir şekilde çözüme kavuştuğu gözlemlenmektedir. Bu bağlamdan bakıldığında Türk Devletlerinin Orta Asya’da gerçekleştirilecek projelerde birbirlerine rakip olarak değil birbirleriyle iş birliği yaparak projelerin somut çıktılarını artıracak bir iş birliği dayanışmasında oldukları görülmektedir.

Ayrıca, Türk Devletleri Teşkilatı’nın yakın dönemde ortaya koyduğu “Türk Devletleri Teşkilatı + formatı”, başta Orta Asya’daki diğer devletler olmak üzere Teşkilatla iş birliği yapabilecek devletlerin ve teşkilatların katılımıyla bölgenin ekonomik ile stratejik önemine pozitif bir iveme kazandıracaktır.

Ahmet Sağlam / 22.10.2025 / Ankara

Kaynakça

The State Council of the People’s Republic of China. “Vision and Actions on Jointly Building Belt and Road. “Action plan on the Belt and Road Initiative” Gov.cn, 30 Mar. 2015, https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080249035.htm

Natalie Sambhi, “Why ASEAN should not be a US-China battleground,” Brookings, October 3, 2024, https://www.brookings.edu/articles/why-asean-should-not-be-a-us-china-battleground/ https://www.brookings.edu/articles/why-asean-should-not-be-a-us-china-battleground/

Xinhua Headlines: China and Neighboring Countries Expand Cross-Border Railways for Greater Cooperation,” Belt and Road Portal, June 20, 2025, https://eng.yidaiyilu.gov.cn/p/0FUPTF85.html

For a detailed overview of the EU’s sanctions regime against Russia, see Council of the European Union, EU Sanctions against Russia (2025), (Accessed October 20, 2025),  available at: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions-against-russia/

OECD. (2023). Realising the Potential of the Middle Corridor. OECD Publishing. (Accessed October 20, 2025) s.16, https://doi.org/10.1787/635ad854-en

«Заместитель Председателя Кабинета Министров Кыргызской Республики — министр водных ресурсов, сельского хозяйства и перерабатывающей промышленности Бакыт Торобаев: По всей протяжённости железной дороги «Китай–Кыргызстан–Узбекистан» в Кыргызской Республике начаты полномасштабные строительные работы» — Официальный сайт Правительства Кыргызской Республики, 30 июня 2025 г., https://www.gov.kg/ru/post/s/25407-minkab-toragasynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kyrgyzstandyn-aimagyndagy-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-bardyk-304-cakyrymynda-toluk-kurulus-isteri-bastaldy

“Astanada ‘Orta Dəhlizin inkişafı’ birgə layihəsi təqdim edilib” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi, 21 oktyabr 2025. Erişim adresi: https://president.az/az/articles/view/70378

“Azerbaijan lifts curbs on cargo transit to Armenia in sign of growing peace.” Reuters, 21 October 2025, https://www.reuters.com/world/azerbaijan-lifts-curbs-cargo-transit-armenia-sign-growing-peace-2025-10-21/

Haberler.com. “Paşinyan, Azerbaycan-Türkiye Boru ve Elektrik Hatları Projesini Duyurdu.” Haberler.com, 22 Ekim 2025. Erişim adresi: https://www.haberler.com/politika/pasinyan-azerbaycan-turkiye-boru-ve-elektrik-hatlari-projesini-duyurdu-19173800-haberi/

The State Council of the People’s Republic of China. “Vision and Actions on Jointly Building Belt and Road. “Action plan on the Belt and Road Initiative” Gov.cn, 30 Mar. 2015, https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080249035.htm

United States Trade Representative. “Association of Southeast Asian Nations (ASEAN).” USTR.gov. Erişim 20 Ekim 2025. https://ustr.gov/issue-areas/trade-organizations/association-southeast-asian-nations-asean

United States Trade Representative. “Association of Southeast Asian Nations (ASEAN).” USTR.gov. Erişim 20 Ekim 2025. https://ustr.gov/issue-areas/trade-organizations/association-southeast-asian-nations-asean