Türk Devletleri Teşkilatı: Kültürel Birlikten Jeostratejik Güce

Türk Devletleri Teşkilatı: Kültürel Birlikten Jeostratejik Güce

Ahmet Sağlam*

Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) On İkinci Zirvesi, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in ev sahipliğinde, 7 Ekim 2025 tarihinde Azerbaycan’ın Gebele şehrinde “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirildi. Zirveye Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev, Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Macaristan Başbakanı Viktor Orbán, Türkmenistan Halk Maslahatı Başkanı ve Ulusal Lideri Gurbangulu Berdimuhammedov ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Ersin Tatar katıldı. Bu çerçevede Türkmenistan, Macaristan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci üye olarak zirveye iştirak etti.

Zirvede öne çıkan konular arasında, 8 Ağustos 2025 tarihinde Washington D.C.’de Azerbaycan ve Ermenistan arasında imzalanan tarihi Ortak Bildiri’nin Türk devletleri tarafından desteklenmesi dikkat çekti. TDT üye ülkeleri, bu bildiriyi Güney Kafkasya ve ötesinde kalıcı barış, istikrar ve refah yolunda önemli bir adım olarak değerlendirdi. Aynı zamanda, Güney Kafkasya’da çatışmasız bir barışın tesis edilmesi için tüm Türk devletlerinin ortak irade sergilemesi de zirvede öne çıkan başlıklar arasında yer aldı.

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, zirvede yaptığı konuşmasında Washington Zirvesi’nin bir diğer önemli sonucunun Zengezur Koridoru’nun açılması olduğunu vurguladı. Aliyev, bu koridorun hem Orta Koridor hem de Kuzey-Güney Koridoru çerçevesinde yeni bir ulaşım hattı ve ikinci güzergâh olarak büyük önem taşıdığını ifade etti. Buna karşın, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, 80. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmasında Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın Washington Deklarasyonu’nu kabul ettikten sonra “Zengezur Koridoru” ifadesini kullandığını, ancak bu ifadenin belgelerde yer almadığını ve müzakerelerde hiç kullanılmadığını belirterek kavramı reddetmişti.

Buna rağmen, Aliyev TDT On İkinci Zirvesi’nde de “Zengezur Koridoru” ifadesini kararlılıkla kullanarak koridorun ilerleyişinin Zengezur Koridoru çerçevesinde olacağını tekrar vurgulamış oldu.  Bu durum, Azerbaycan ve Ermenistan arasında kalıcı barışın imza sürecine taşınmasında bazı kavramsal engellerin bulunduğunu göstermekle birlikte 22 Eylül 2025’te New York’ta bir araya gelen Azerbaycan ve Ermenistan dışişleri bakanlarının, Washington Barış Zirvesi sonuçları temelinde diyaloğu sürdürme konusunda karşılıklı fikir birliği sergilemeleri, barış sürecine dair karşılıklı kararlılığın ortaya konulması bakımından önemli ve kararı bir eşik olarak değerlendirilmektedir.

Zirveye damgasını vuran bir diğer gelişme ise, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türk Dünyası ortak alfabesi için atılan adımlara vurgu yapması oldu. Erdoğan, konuşmasında şunları ifade etti: “Yapay zekâ konusunda küresel gelişmeleri yakalayabilmek ve kültürel zenginliğimizi muhafaza edebilmek için Türkçe Büyük Dil Modeli’nin geliştirilmesine hız vermemiz gerekiyor. Ortak alfabe hususunda Türkiye olarak ilk adımı atıyor; Cengiz Aytmatov’u anlatan bir eser ile Oğuznameleri ortak alfabe ile basıyoruz. Bugün de liderlere birer adet takdim ediyoruz.” diyerek Türk devletleri arasında ortak alfabeyi geçişte karalılığı vurgulamış oldu.

Ortak alfabe, Türk dünyasında dil birliğini ve kültürel dayanışmayı güçlendirirken; bilim, ekonomi ve yapay zekâ teknolojilerinde iş birliğini kolaylaştırarak hem medeniyet hem de dijital entegrasyon açısından sağlam bir zemin oluşturacaktır. Bu gelişme, Türk Devletleri Teşkilatı’nın gelecek vizyonu açısından büyük ve önemli bir adım olarak zirvenin öne çıkan gelişmeleri arasında yer aldı.

Diğer önemli bir gelişme ise Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Cömert Tokayev’in konuşmasında öne çıkmıştır. Tokayev, Türk Devletleri Teşkilatı’nı (TDT) uluslararası toplumun karşı karşıya kaldığı ciddi meydan okumalara karşı koyabilecek güçlü ve birleşik devletlerden oluşan bir yapı olarak tanımlamış, birçok ülkenin TDT’ye ve faaliyetlerine artan ilgi gösterdiğini vurgulamıştır. Ayrıca “Türk Devletleri Teşkilatı +” formatının oluşturulması fikrini desteklediklerini belirterek, bu girişimin kuşkusuz TDT’nin uluslararası itibarını daha da güçlendireceğini ifade etmiştir.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın artan stratejik önemine yönelik bir diğer vurgu da Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’den gelmiştir. Aliyev, Azerbaycan ile Türkiye arasında tesis edilen derin askerî iş birliğinin bir sonucu olarak yalnızca bir yıl içinde 25’ten fazla ortak tatbikat gerçekleştirildiğini, bunun ise Türk dünyasındaki dayanışmanın somut bir göstergesi olduğunu belirtmiştir. Aliyev, bu çerçevede 2026 yılında Türk Devletleri Teşkilatı üyesi ülkeleri Azerbaycan’da ortak bir askerî tatbikat düzenlemeye davet etmiş ve bu girişimin Türk dünyasında savunma ve güvenlik alanındaki stratejik bütünleşmenin yeni bir adımı olacağını vurgulamıştır. Bu davet, bölgesel güvenlik mimarisi açısından da stratejik bir öneme sahiptir.

Nitekim, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlık kazanan ülkelerin (Rusya hariç) askerî kapasite bakımından zayıf, teknolojik altyapı açısından ise yetersiz olduğu göz önünde bulundurulduğunda; Türkiye’nin Azerbaycan ordusuna sağladığı eğitim, tecrübe aktarımı ve stratejik destek, II. Karabağ Savaşı’nın seyrini belirleyici biçimde etkilemiştir. Bu kapsamda Azerbaycan, Türkiye ile kardeşlik hukuku temelinde yürüttüğü uzun vadeli askerî iş birliği sayesinde yalnızca savaş alanında değil, askerî strateji geliştirme kapasitesi açısından da önemli kazanımlar elde etmiştir.

Türkiye, benzer biçimde diğer Türk devletleriyle de askerî alanda iş birliği mekanizmaları oluşturmaya ve stratejik destek sunmaya devam etmektedir. Ancak bu desteklerin etkin yönetimi konusunda bazı üye ülkelerin kurumsal kapasite eksiklikleri dikkat çekmektedir. Buna karşın, ortak askerî tatbikatlar; ordular arasında eşgüdümlü hareket kabiliyeti, teknolojik ve doktrinel paylaşım, askerî disiplinin standardizasyonu gibi alanlarda stratejik bir işlev üstlenmekte ve TDT’nin güvenlik mimarisini daha bütünleşik ve caydırıcı bir yapıya dönüştürme potansiyeli taşımaktadır. Bu durum, özellikle Orta Koridor başta olmak üzere bölgesel ticaret yollarının güvenliğinin sağlanmasında, lojistik akışın kesintisiz ve disiplinli biçimde yürütülmesinde, dolayısıyla Türk dünyası eksenli güvenli bir ticari rotası oluşturulmasında önemli katkılar sunacaktır.

Bu çerçevede, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevkat Mirziyoyev’in şu önerisi dikkat çekicidir: “Küresel durumu derinlemesine analiz etmek ve gerekli kararları almak amacıyla Türk Devletleri Teşkilatı dışişleri bakanları ile istihbarat başkanlarının ortak toplantılarını düzenli hale getirmemiz gerektiğini düşünüyorum. İlk ortak toplantının gelecek yıl Semerkant’ta yapılmasını öneriyoruz.”

Bu açıklama, Türk Devletleri Teşkilatı’nın yalnızca askerî değil, aynı zamanda istihbarat ve diplomasi düzeyinde koordineli bir güvenlik mekanizması oluşturma yönünde kurumsallaşma sürecine girdiğini göstermesi bakımından da stratejik önem taşımaktadır. Yine Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev konuşmasında, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde ekonomik entegrasyonu derinleştirme ve sanayi iş birliğini hızlandırma çağrısında bulunarak, 2030’a kadar uzanan bir kalkınma stratejisi ve yol haritası hazırlanmasını önerdi. Mirziyoyev konuşmasının devamında ulaştırma, yatırım ve tarım alanlarında somut projelerle ortak ekonomik alan oluşturulmasının önemini vurguladı. Ayrıca, yapay zekâ ve dijital ekonomi gibi yenilikçi sektörlerin Türk dünyasının sürdürülebilir kalkınmasında temel lokomotif olacağını ifade etti.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın on ikinci zirvesinin bildirisine bakıldığında ise; yapay zekâ, yeşil enerji, dijital dönüşüm, finansal entegrasyon ve lojistik altyapı alanlarında iş birliğini güçlendirme hedefinin öne çıktığı görülmektedir. Ekonomik kalkınma açısından ise Türk Yatırım Fonu ve TDT Yatırım Portalı gibi girişimlerle ortak pazar entegrasyonunun vurgulandığı dikkat çekmektedir. Özellikle Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru’nun dijital entegrasyonuna özel önem atfedilerek, bölgesel bağlantısallığın ve ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik ortak taahhütler yeniden teyit edilmekte; üye devletler arasında verimliliği, dayanıklılığı ve küresel rekabet gücünü artırmak için modernize edilmiş lojistik sistemlerin önemine vurgu yapılmaktadır. Bu bağlamda Zengezur Koridoru’nun stratejik önemi öne çıkarılarak, üye devletlerin koridoru işlevsel hâle getirme ve geliştirme yönündeki çabaları desteklenmiş; Bakü-Tiflis-Kars demiryolunun azami potansiyelle kullanılması yönündeki taahhütler yeniden teyit edilmiştir. Ayrıca Trans-Hazar Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru ile Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolunun, bölgeler arası bağlantısallığı güçlendirmek ve Avrupa ile Asya arasındaki ticaret yollarını çeşitlendirmek açısından taşıdığı önem de vurgulanmıştır. Bu çerçevede, Türk Devletleri Teşkilatı’nın on ikinci zirvesinin somut çıktıları arasında bu başlıkların ön plana çıktığı görülmektedir.

Sonuç

Sonuç olarak, Türk Devletleri Teşkilatı’nın Gebele Zirvesi, güvenlikten ekonomiye uzanan geniş bir yelpazede somut ve uygulanabilir önerilerin doğrudan devlet başkanları düzeyinde dile getirildiği stratejik bir dönüm noktası olmuştur. Zirve, sadece bölgesel barış ve güvenlik konularında değil, aynı zamanda ekonomik entegrasyon, ulaştırma bağlantısallığı, dijital dönüşüm ve savunma iş birliği gibi alanlarda kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi yönünde yeni bir vizyon ortaya koymuştur.

Türk Devletleri Teşkilatı, Sovyetler Birliği döneminden miras kalan sınır, su ve ulaşım gibi yapısal sorunların çatışma kültürü yerine kardeşlik hukuku ve karşılıklı diyalog temelinde çözülmesine aracılık eden nadir bölgesel platformlardan biri hâline gelmiştir. Bu yönüyle TDT, üye devletler arasında karşılıklı güveni pekiştirirken, bölgesel istikrarın kalıcı şekilde tesis edilmesine katkı sunmaktadır.

Ekonomik açıdan değerlendirildiğinde, Teşkilat’ın iş birliği çerçevesi, geçmişte sınırlı düzeyde kalan Türk devletleri arası ticari ilişkilerin önemli ölçüde artmasını sağlamış; Rusya merkezli ekonomik bağımlılığın yerini Türk dünyası içi ekonomik dayanışmaya bırakmaya başlamıştır. Bu gelişme hem bölgesel ticaret hacminin artmasına hem de ortak yatırım ve üretim mekanizmalarının güçlenmesine zemin hazırlamıştır.

Öte yandan, TDT’nin diğer bölgesel ve uluslararası kuruluşlarla kurduğu yapıcı ilişkiler, Orta Asya (Türkistan) ekonomilerinin Avrupa ve küresel piyasalara entegrasyonuna ivme kazandırmıştır. Böylece Teşkilat, içine kapanık bir bölgesel yapı olmaktan ziyade, küresel ekonomik sistemin dinamiklerini anlayan, çözüm ve iş birliği üreten bir aktör konumuna yükselmiştir.

Gelecek dönemde, Türk Devletleri Devlet Başkanlarının desteklediği “Türk Devletleri Teşkilatı +” formatının hayata geçirilmesiyle, Teşkilat’ın uluslararası görünürlüğünün ve stratejik kapasitesinin daha da artması beklenmektedir. Zirvede tüm liderlerin vurguladığı üzere, TDT artık sadece Türk dünyasının değil, aynı zamanda Avrasya’nın tamamında barış, kalkınma ve karşılıklı refah için cazip bir iş birliği modeli olarak öne çıkmaktadır. Tüm bunlarla birlikte, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin TDT’nin gözlemci üyesi olarak devlet başkanları zirvesinde yer alması, bölgesel karar alma süreçlerine katkı sağlayan stratejik bir adım niteliği taşımaktadır. Bu durum, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Akdeniz’deki konumunu güçlendirerek Türk dünyasıyla entegrasyonunu derinleştirmektedir. Ayrıca, TDT çatısı altında etkin rol alması hem bölgesel barış ve güvenlik hem de ekonomik ve kültürel iş birliği açısından önemlidir.

KAYNAKÇA (Kaynakların internet erişim tarihi 13.10.2025’tir.)

Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı’nın 12. Zirvesi Gebele’de Gerçekleştirildi https://www.turkicstates.org/tr/haber/the-12th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-gabala-azerbaijan

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü keçirilib, https://president.az/az/articles/view/70283

Republic of Azerbaijan Ministry of Foreign Affairs No:376/25, Press Release on the meeting between the Foreign Ministers of Azerbaijan and Armenia held in New York, https://www.mfa.gov.az/en/news/no37625

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, Türk dünyası, bölgemizin istikrar ve güvenliğinde daha etkin rol üstlenmeli, https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/161456/-turk-dunyasi-bolgemizin-istikrar-ve-guvenliginde-daha-etkin-rol-ustlenmeli-

Официальный сайт Президента Республики Казахстан, Президент принял участие в XII саммите Организации тюркских государств, https://www.akorda.kz/ru/prezident-prinyal-uchastie-v-xii-sammite-organizacii-tyurkskih-gosudarstv-792054

Ўзбекистон Республикаси Президенти, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Туркий давлатлар ташкилоти саммитидаги нутқи, https://president.uz/uz/lists/view/8549

Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı Gebele Bildirisi, Gebele / Azerbaycan Cumhuriyeti, https://turkicstates.org/u/gebele-bildirisi.pdf

*Yazan: Ahmet Sağlam / 13.10.2025 / Ankara / www.saglamahmet.com